زشتتر و بدتر است و گاه به آيهء شريفهء « فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ » « 1 » و آيهء شريفهء « وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُوْلِي الْأَلْبَابِ » « 2 » و آيهء « وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً » « 3 » استدلال مىكنند اضافه بر اين ، سكوت در برابر ظلم و رضايت دادن به آن سبب جرأت و جسارت شخص ظالم مىشود و افراد ظالم و بىادب اگر بدانند انسانهاى باشخصيت ، مأمور به سكوتاند بر ظلم و جسارتشان مىافزايند .
نامبرده در پاسخ اين اشكال مىگويد : حلم و بردبارى جايى دارد و مطالبهء حقوق جاى ديگر . آنچه مسلم است اين است كه انسان نبايد تسليم عواطف ناشى از شهوت و غضب شود به گونهاى كه اختيار را از او سلب كند و در مسير قوهء وهميه قرار گيرد بلكه واجب است مالك نفس خويش باشد . حتى قصاص و انتقام و ايستادنش در برابر شخص متجاوز بايد به مقتضاى عقل باشد نه براى ارضاى عواطف و متابعت از هواى نفس و شهوات زيرا امتياز انسان نسبت به حيوان در همين است و پيروى از حلم از وظايف انسان است نه پيروى از هوى ، و آن چيزى است كه ذخيرهء او براى قيامت مىشود و مقتضاى عقل همين است . « 4 »
از بعضى روايات معصومين عليهم السلام استفاده مىشود كه آن بزرگواران حتى طرز حلم كردن و برخورد با سفيهان و جاهلان را به ما آموختهاند .
در حديث معروف عنوان بصرى كه خدمت امام صادق عليه السلام براى آموختن علم آمد ازجمله مطالبى كه امام عليه السلام به او فرمود اين بود : من نُه چيز را به تو سفارش مىكنم كه براى همهء سالكان الى اللَّه نيز همان را توصيه مىنمايم . سه نكته دربارهء رياضت نفس است و سه نكته دربارهء حلم و سه نكته دربارهء علم . آنها را به
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 194 .
( 2 ) . بقره ، آيهء 179 .
( 3 ) . اسراء ، آيهء 33 .
( 4 ) . شرح كافى ، ج 8 ، ص 310 .