375 وَعَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ : أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَيْدِيكُمْ ، ثُمَّ بِأَلْسِنَتِكُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِكُمْ ؛ فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً ، وَ لَمْ يُنْكِرْ مُنْكَراً ، قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَأَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ .
ابوجحيفه مىگويد : از اميرمؤمنان عليه السلام شنيدم كه مىفرمود :
نخستين مرحلهاى از جهاد كه از شما مىگيرند و در آن مغلوب مىشويد جهاد با دست ( جهاد عملى ) است سپس جهاد با زبان و بعد جهاد با قلب . آنكس كه حتى با قلبش به طرفدارى معروف و مبارزه با منكر برنخيزد قلبش واژگونه مىشود ! بالاى آن پايين و پايين آن بالا مىرود ( و حس تشخيص نيك و بد را از دست مىدهد ) . « 1 »
هامش
( 1 ) . سند گفتار حكيمانه :
در مصادر چنين آمده است كه اين كلام نورانى را قبل از سيد رضى على بن ابراهيم قمى در تفسيرش و قاضى قضاعى در كتاب دستور معالم الحكم با تفاوتى آوردهاند . همچنين سيد ابوطالب يحيى بن الحسين الحسنى ( متوفاى 424 ) در امالى خود آن را بهصورت مسند ذكر كرده و ( بعد از سيد رضى ) ابو حامد غزالى در احياء العلوم آن را با تفاوتى آورده است و نيز روايت آمدى در غررالحكم تفاوتى با روايت سيد رضى و روايت ديگران دارد و نشان مىدهد هركدام آن را از منبع خاص خود گرفتهاند . ( مصادر نهجالبلاغه ، ج 4 ، ص 277 ) .