آرى انسان دو دشمن فريبكار دارد : يكى از برون و ديگرى از درون . شيطان از برون و نفس اماره از درون و مىدانيم نفوذ شيطان در صورتى است كه نفس اماره بر انسان مسلط باشد . همانگونه كه قرآن مجيد مىفرمايد : « إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ » ؛ چراكه او ، بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكل مىكنند ، تسلطى ندارد . * تسلط او تنها بر كسانى است كه او را به سرپرستى خود برگزيدهاند ، و آنها كه به او ( خدا ) شرك مىورزند ( و به فرمان شيطان گردن مىنهند ) » . « 1 »
بعضى از شارحان ، جملهء
( وَالْأَنْفُسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ )
را جملهء حاليه گرفتهاند در حالى كه هيچ مناسبتى ندارد و بعضى نيز اين جمله را با جملهء
( الشَّيْطَانُ الْمُضِلُّ )
مترادف شمردهاند كه آن هم كاملًا بىدليل است . امام عليه السلام اشاره به دو دشمن اصلى انسان كرده كه از درون و برون به سراغ او مىروند .
سپس امام عليه السلام به طرق نفوذ نفس اماره و شيطان در وجود انسان اشاره كرده و از سه طريق اين نفوذ را تبيين مىكند و مىفرمايد : « آنها بهوسيلهء آرزوهاى دراز خوارج نهروان را فريفتند و راه گناه را بر آنان گشودند و نويد پيروزى به آنها دادند و سرانجام آنان را سريعاً به جهنم فرستادند » ؛
( غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِيِّ ، وَفَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِي ، وَوَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ )
. « فَسَحَتْ » از مادهء « فُسحت » به معناى گشايش و « اظْهار » به معناى پشتيبانى و پيروزى است .
« اقتحام » در اصل به معناى ورود در كارهاى سخت و هولناك است . سپس به ورود در هر كار دشوارى اطلاق شده است .
آنها به گمان اينكه بر اميرمؤمنان عليه السلام و عموم مسلمانان پيروز مىشوند
هامش
( 1 ) . نحل ، آيهء 99 و 100