البته ممكن است كلام امام عليه السلام شامل هر دو باشد ؛ هم پاداشهاى مادّى و هم پاداشهاى معنوى ؛ ولى منحصر ساختن آن به پاداشهاى معنوى ، افزون بر اينكه با اطلاق كلام امام عليه السلام ناسازگار است ، با حديثى كه در شأن ورود اين سخن شريف در بالا آمد نيز سازگار نيست ، بنابراين چه بهتر كه ما معناى كلام امام عليه السلام را محدود به يك جنبه نكنيم و معتقد باشيم كه هم جنبههاى مادى را شامل مىشود و هم جنبههاى معنوى را .
از جمله قرائنى كه شهادت مىدهد مفهوم كلام امام عليه السلام اختصاص به جنبههاى معنوى ندارد حديثى است كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده و نويسندهء كتاب مصادر ، كلام اميرمؤمنان عليه السلام را مأخوذ از آن مىداند . پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله طبق اين حديث مىفرمايد :
« مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَتْقَى النَّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَغْنَى النَّاسِ فَلْيَكُنْ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَوْثَقَ مِنْهُ بِمَا فِي يَدِهِ ؛
كسى كه دوست دارد پرهيزكارترين مردم باشد توكل بر خدا كند و كسى كه دوست دارد غنىترين مردم باشد ، به آنچه نزد خداى متعال است مطمئنتر باشد نسبت به آنچه در دست خودش است » . « 1 »
آيهء شريفهاى كه آورديم - كه هم وعدهء آمرزش مىدهد و هم وعدهء فضل - نيز تأييد مىكند كه كلام امام عليه السلام از نظر جهات مادى و معنوى مفهوم عامى دارد .
گفتنى است كه « ما » ى موصوله در جملهء « بما فى يده » مفهوم وسيعى دارد فقط شامل اموال نيست ، بلكه هرگونه امكانات از نظر مقام و موقعيت اجتماعى و قوت و قدرت را دربر مىگيرد و اعلام مىدارد كه آنچه در دست داريم از اموال و ثروتها و مقامها و قدرتها ، نبايد بيش از آنچه نزد خداست مورد علاقه و اعتماد باشد . اگر از آنها در راه خدا بگذريد ، خداوند بهتر و خوبتر از آن را فراهم خواهد ساخت .
هامش
( 1 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 400 ، ح 5858 ؛ بحارالانوار ، ج 68 ، ص 138 ، ح 22