قسم بوده از ذكر آن صرف نظر كرده است . اين احتمال نيز هست كه بر سيّد رضى رحمه الله نيز روشن نبوده و آنچه را او به آن دست يافته اصل سوگند بوده است ؛ ولى مىتوان به قرينهء قسمى كه امام عليه السلام ياد كرده حدس زد كه قسم ، اشاره به ظهور اسلام و محو آثار شرك و كفر و بتپرستى و انتقال مردم از دوران تاريك جاهليت به دوران نورانى اسلام بوده و جملهء « ما كانَ كَذا وكَذا » در واقع اشاره به نفى بعضى از بدعتهايى بود كه در اسلام گذاشته شد و در زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وجود نداشت .
مرحوم « مغنيه » در شرح نهجالبلاغهء خود مىگويد : جملهء ( ما كان كَذا وَكَذا ) ممكن است اشاره به مطلب باطلى بوده كه امام عليه السلام آن را از كسى شنيده بوده و در مقام انكار آن برآمده است ؛ ولى آنچه ما ذكر كرديم مناسبتر به نظر مىرسد .
در اينكه « لا » در آغاز اين قسم و مشابه آن در كلام عرب زائده است يا نافيه ، در ميان مفسران و دانشمندان ، گفتوگو است ؛ جمعى آن را زائده نمىدانند ؛ مانند آنچه در قرآن مجيد در آيهء 65 سورهء « نساء » آمده است كه مىفرمايد : « فَلَا وَرَبِّكَ لَايُؤْمِنُونَ . . . » . و معتقدند مطلبى قبلًا ذكر شده ، آن را نفى مىكند سپس به مطلب ديگر مىپردازد ؛ ولى جمعى ديگر عقيده دارند كه « لا » زائده است و براى تأكيد نفيى است كه بعداً مىآيد ( و مىدانيم كه بسيارى از كلمات زائده براى تأكيد است ) .
در تفسير فخر رازى نيز در آيهء شريفهء بالا دو قول نقل شده است : يكى « لا » ى زائده و براى تأكيد و ديگرى « لا » ى مفيده و براى نفى مطلبى بوده كه پيش از اين آمده است ؛ ولى در تفسير جوامع الجامع ، « لا » زائده گرفته شده است . « 1 »
* * *
هامش
( 1 ) . تفسير كبير ، ج 10 ، ص 127 ؛ جوامع الجامع ، ج 1 ، ص 267