شرح و تفسير حقيقت ايمان
امام عليه السلام در اين كلام نورانى خود ، كه بر گرفته از كلام رسول اكرم صلى الله عليه و آله است حقيقت ايمان كامل را در عبارتى كوتاه و پرمعنا بيان كرده است ، هنگامى كه از امام عليه السلام دربارهء تفسير ايمان سؤال كردند فرمود : « ايمان معرفت با قلب ( عقل ) و اقرار به زبان و عمل به اركان ( دين ) است » ؛ ( وَسُئِلَ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ عليه السلام :
الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ ، وَإِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ ، وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ )
. در واقع ايمان درختى است كه ريشهء آن شناخت خدا و پيامبر اكرم و پيشوايان دين و معاد است و به دنبال آن بر زبان ظهور پيدا مىكند و ثمرهء اين شجرهء طيبه انجام وظايف الهى است ، بنابراين كسانى كه در انجام وظايف كوتاهى مىكنند ايمانشان ناقص است و از دو حال خارج نيست يا گرفتار ضعف ايمانند و يا هوا و هوس چنان بر آنها غالب شده كه از تجلى ايمان در عمل پيشگيرى مىكند .
ابن ابىالحديد در اينجا به نفع مذهب معتزله استفاده كرده مىگويد : آنچه امام عليه السلام در اينجا فرموده عين چيزى است كه معتزلهء اهل سنت به آن معتقدند كه عمل به اركان و انجام واجبات ( و ترك محرمات ) را در مفهوم ايمان داخل مىدانند و آن كس كه عمل نكند نمىتوان نام مؤمن بر او نهاد ، هرچند با قلب پذيرفته و با زبان اقرار كرده باشد و اين بر خلاف اعتقاد اشعرىها از اهل سنت و اماميه است .