اينها هستند كه داراى اين صفات پنجگانه مىباشند » و در پايان آيهء مىفرمايد :
« أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً » ؛ مؤمنان حقيقى فقط آنها هستند » و از اينجا به خوبى روشن مىشود كه ايمان داراى درجات متفاوت و مختلفى است .
اضافه بر اين در بعضى از روايات كه در منابع اهل بيت آمده است مىخوانيم :
هنگامى كه دربارهء ايمان سؤال كردند در جواب فرمودند :
« الإيمانُ أنْ يُطاعَ اللَّهُ فَلا يُعْصى
؛ ايمان آن است كه انسان خدا را اطاعت كند پس هيچ معصيتى به جا نياورد . ( اين تعبير معاصى كبيره و صغيره را هر دو شامل مىشود ) » . « 1 » در حديث ديگرى از همان امام ( امام صادق عليه السلام ) آمده است كه در برابر اين سؤال كه آيا ايمان عمل است يا قولِ بدون عمل ( اعتراف به شهادتين ) امام عليه السلام فرمود :
« الإِيمانُ عَمَلٌ كُلُّهُ وَالْقَوْلُ بَعْضُ ذلِكَ الْعَمَلِ
؛ ايمان تمامش عمل و قول بخشى از آن عمل است » . « 2 »
از اين تعبيرها استفاده مىشود كه ايمان ، اطلاقات مختلفى دارد ؛ گاه به حد اقل آن اشاره شده و گاه به حد اكثر و گواه آن حديث معروفى است كه از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه مىفرمايد :
« الإيمانُ عَشْرُ دَرَجاتٍ فَالْمِقْدادُ فِي الثّامِنَةِ وَأبُوذَرّ فِى التّاسِعَةِ وَسَلْمانُ فِي الْعاشِرَةِ
؛ ايمان ده درجه دارد . مقداد در درجهء هشتم ، ابوذر در درجهء نهم و سلمان در درجهء دهم قرار داشتند » . « 3 » ( البته ايمان انبيا و اوصياى معصوم حساب ديگرى دارد ) .
* * *
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 33 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 22 ، ص 341 .