اين سخن را با حديث ديگرى از اميرمؤمنان كه مرحوم كلينى در كافى آورده است پايان مىدهيم : امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« إنَّ أميرَالْمُؤمِنينَ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِ جَلَسَ إلى حائِطٍ مائِلٍ يَقْضى بَيْنَ النّاسِ فَقالَ بَعْضُهُمْ : لا تَقْعُدْ تَحْتَ هذَا الْحائِطِ فَإِنَّهُ مُعْوِرٌ
؛ اميرمؤمنان عليه السلام زير ديوار كجى نشسته بود و در ميان مردم قضاوت مىكرد .
بعضى عرض كردند : زير اين ديوار منشين كه معيوب است » . امام عليه السلام فرمود :
« حَرَسَ امْرَأً أجَلُهُ فَلَمّا قامَ سَقَطَ الْحائِطُ
؛ اجل ( حتمى ) از هر كسى پاسدارى مىكند ( امام عليه السلام اين سخن را گفت و از زير ديوار برخاست ) هنگامى كه برخاست ديوار سقوط كرد » . « 1 »
كوتاه سخن اينكه گرچه ما بايد از مظان خطر بپرهيزيم و فقها فتوا دادهاند كه به هنگام خطر و طوفان سوار كشتى شدن حرام است و اگر كسى از جادهء خطرناكى برود نماز او تمام خواهد بود ، زيرا سفر ، سفر معصيت است ؛ ولى با اين حال اقدام ما براى پرهيز از خطر تنها اجل معلق را از ما دور مىسازد و اگر اجل حتمى فرا رسيده باشد هيچ راه فرارى ندارد تا آن اجل فرا نرسيده انسان محفوظ است و هنگامى كه آن فرا رسيد دفاع از آن امكانپذير نيست .
قرآن مجيد در آيهء 154 سورهء آل عمران دربارهء كسانى كه ( بعد از حادثهء احد ) گمانهاى نادرستى به خدا مىبردند و مىگفتند : اگر بنا بود ما پيروز شويم در اينجا كشته نمىشديم مىفرمايد : اى پيغمبر ! به آنها بگو « لَّوْ كُنْتُمْ فِى بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمْ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ » ؛ اگر شما در خانههايتان هم بوديد آنهايى كه مقرر بود كشته شوند قطعاً بهسوى قتلگاه خود بيرون مىآمدند - و به قتل مىرسيدند » .
بنابراين توجه به تقسيم اجل به حتمى و غير حتمى پاسخى است براى سؤالاتى كه پيرامون اين كلام حكمتآميز و روايات مشابه آن عنوان مىشود .
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 58 .