معناى نكتههاى لطيف و زيبا است خواه علمى باشد يا ادبى ، در قالب شعر باشد يا به شكل نثر ؛ ولى مىتوان آن را به قرينهء روايات و به اصطلاح از باب تنقيح مناط به هر گونه مزاح و سخنانى نشاطانگيز هرچند جنبهء علمى نداشته باشد تعميم و تسرى داد .
در حديثى مىخوانيم : كه گاه يك مرد عرب بيابانى خدمت پيغمبر صلى الله عليه و آله مىرسيد و هديهاى براى آن حضرت مىآورد . سپس عرض مىكرد : « اى رسول خدا ؟
أعْطِنا ثَمَنَ هَدِيَّتِنا
؛ قيمت اين هديه را لطف كنيد » پيغمبر با شنيدن اين سخن مىخنديد و گاه هنگامى كه غمگين مىشد مىفرمود :
« ما فَعَلَ الْأعْرابِىُ لَيْتَهُ أَتانا
؛ آن مرد اعرابى كجاست اى كاش سراغ ما مىآمد » . « 1 »
بار ديگر تأكيد مىكنيم كه نبايد براى رفع خستگى آلودهء گناه شد آنگونه كه در دنياى امروز معمول است كه هرگونه سرگرمى سالم و ناسالم را براى رفع خستگى مىپسندند ، بلكه بايد تقوا و اعتدال را در آن رعايت كرد .
اين سخن را با شعرى كه ابن ابىالحديد در شرح اين كلام حكمتآميز مولا آورده پايان مىدهيم :
أفِدْ طَبْعَكَ الْمَكْدُودَ بِالْجِدّ راحةً * تَجَمُّ وَعَلّلْهُ بِشَىءٍ مِنَ الْمَزْحِ
وَلكِنْ إذا أعْطَيْتَهُ ذكَ فَلْيَكُنْ * بِمَقْدارِ ما يُعْطَى الطَّعامُ مِنَ الْمِلْحِ
طبع فرسوده و خستهء خود را راحتى ببخش تا راحت پذيرد و به وسيلهء چيزى از مزاح آن را درمان كن .
ولى هنگامى كه اين فرصت را به طبع خود دادى بايد به مقدار نمكى باشد كه در طعام مىريزند . ( كه اگر بيش از حد باشد طعام را شور و غير قابل استفاده مىكند ) . « 2 »
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 663 .
( 2 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 19 ، ص 16 .