و ديگران تجربه كردهايم . مخصوصا بسيار مىشود كه انسان به امورى به ديدهء حقارت مىنگرد و سرانجام ضربهء سنگينى از ناحيهء آن مىخورد همانگونه كه بعضى از دانشمندان گفتهاند : شخص عاقل هرگز نبايد چيزى از خطاها و لغزشهايش را كوچك بشمرد ، زيرا هنگامى كه انسان چيزى را كوچك مىشمرد در مشكلات بزرگى مىافتد . در تاريخ ديدهايم كه گاه دشمنانى كه به نظر كوچك مىآمدند حكومتى را زايل كردند و بسيار ديدهايم كه گاه بيمارى كوچكى كه مورد بىاعتنايى واقع مىشود ضربهء سنگينى به سلامت ما مىزند ونهرهاى بزرگ وسيلابها را ديدهايم كه از جوىهاى كوچك تشكيل مىشوند . « 1 »
در اينكه ميوهء تلخ نهال تفريط ، پشيمانى است جاى ترديد نيست قرآن مجيد نيز به اين حقيقت اشاره كرده و به مسلمانان هشدار مىدهد كه : « و از بهترين دستورهايى كه از سوى پروردگارتان بر شما نازل شده پيروى كنيد پيش از آنكه عذاب الهى ناگهان به سراغ شما درآيد در حالى كه از آن آگاه نيستند . ( اين دستورها براى آن است كه ) مبادا كسى روز قيامت بگويد : افسوس بر من از كوتاهىهايى كه در اطاعت فرمان خدا كردم و از مسخره كنندگان ( آيات او ) بودم » ؛ « وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِّنْ رَّبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ العَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَاتَشْعُرُونَ * أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللَّهِ » . « 2 »
در حديثى نيز از امام هادى عليه السلام مىخوانيم كه فرمود :
« اذْكُرْ حَسَراتِ التَّفْريطِ تَأْخُذْ بِقَديمِ الْحَزْمِ
؛ افسوسهاى ناشى از تفريط را به ياد آور تا به دورانديشى اهميت دهى » . « 3 »
دربارهء ثمرات و تفسير مسئلهء حزم و دورانديشى نيز كه نقطهء مقابل تفريط است روايات فراوانى داريم ؛ از جمله در حديثى از امام على بن ابىطالب عليه السلام
هامش
( 1 ) . بهج الصباغه ، ج 13 ، ص 350 .
( 2 ) . زمر ، آيهء 55 و 56 .
( 3 ) . ميزان الحكمة ، باب حزم ، ح 3690 .