آنچه گفته شد در مورد حاجات فردى است ؛ اما حاجات و نيازهاى اجتماعى نه تنها از اين قاعده مستثنا نيست بلكه شمول اين قاعده نسبت به آنها قوىتر و آشكارتر است ؛ مثلًا - به گفتهء مرحوم « مغنيه » در شرح نهجالبلاغهء خود - سران كشورهاى اسلامى ، امروز دستور جهاد و دفاع از حريم اسلام و كيان مسلمين را براى منافع مادى كه دولتهاى استعمارى به آنها ارائه مىدهند رها كردهاند و خداوند آنها را از هر دو محروم ساخته است ؛ در دست بيگانگان ذليل و خوار شدهاند و دنياى آنها نيز تأمين نگشته است .
اگر دقت كنيم آنچه مولا در اين سخن حكيمانه بيان فرموده به اصل توحيد افعالى بازگشت مىكند و جلوهاى از جلوههاى « لا مُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ إلّا اللَّهُ » محسوب مىشود .
قرآن مجيد مىگويد : « « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » ؛ اگر اهل شهرها و آبادىها ايمان مىآوردند و تقوا پيشه مىكردند درهاى بركات آسمان و زمين را به روى آنها مىگشوديم ولى ( پيامبران الهى و دستورات ما را ) تكذيب كردند و ما آنها را گرفتار نتيجهء اعمالشان كرديم » . « 1 »
* * *
هامش
( 1 ) . اعراف ، آيهء 96 .