سپس مىافزايد : ولى خير در اين است كه علمت زياد گردد و حلمت فزونى يابد و با پرستش پروردگار به مردم مباهات كنى و هر گاه كار نيكى از تو صادر شد خدا را سپاس گويى و اگر گناهى سر زد استغفار نمايى » ؛
( وَلَكِنَّ الْخَيْرَ أَنْ يَكْثُرَ عِلْمُكَ . وَأَنْ يَعْظُمَ حِلْمُكَ ، وَأَنْ تُبَاهِيَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّكَ ؛ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ ، وَإِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ )
. در واقع ، امام عليه السلام در اين عبارات پر معنا نظام ارزشى اسلام را بيان مىكند و بر خلاف آنچه در دنياى مادى ديده مىشود كه ارزش را در مال و ثروت و قدرت ناشى از نفرات خلاصه مىكنند ، امام عليه السلام ارزش را در علم و حلم و عبادت و شكر و استغفار خلاصه مىفرمايد ، زيرا مال و ثروت و قدرت اگر جدا از علم و حلم و بندگى پروردگار باشد مايهء فساد و تباهى و ابزارى است كه در مسير شر قرار خواهد گرفت .
البته علم اگر از عبوديت پروردگار و حلم جدا شود نيز ممكن است در مسير انحراف و بدبختى قرار گيرد ، لذا امام آن را به ضميمهء امور ديگرى كه علم را به كنترل در مىآورد به عنوان خير معرفى فرموده است .
تعبير به كثرت ولد مربوط به زمانهايى است كه فرزندان نيروى حامى و مدافع خانواده محسوب مىشدند و زيادى آنها سبب قوت و قدرت بود و در آيات قرآن نيز كراراً به آن اشاره شده است ؛ ولى در امثال زمان ما مىتوانيم آن را به معناى وسيعترى تفسير كنيم و بگوييم : فزونى نيروهاى انسانى ؛ خواه فرزند باشد يا قبيله و يا طرفداران ديگر . هدف امام عليه السلام اين است كه بفرمايد : خير و سعادت انسان در فزونى مال و نيروهاى انسانى اطراف او نيست ، بلكه در علم و حلم و عبادت است .
منظور از « حلم » بردبارى آميخته با تدبير است . ممكن است انسانى عالم باشد اما شتابزده و بىتدبير . چنين كسى به جايى نمىرسد ؛ ولى وقتى علم ، آميخته با
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 556
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٥٦