مراقب عمران و آبادى اراضى باشد و از سختگيرىهايى كه سبب كمبود محصولات كشاورزى مىشود بپرهيزد .
آنگاه امام عليه السلام در ادامهء اين سخن چهار دستور اخلاقى مهم به مالك دارد كه در واقع پايههاى اصلى معنوى حكومت او را تشكيل مىدهد .
نخست مىفرمايد : « او را به تقواى الهى فرمان مىدهد » ؛
( أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ ) .
خطبهها و نامهها و كلمات قصار نهجالبلاغه پر است از توصيه به تقوا ، همان چيزى كه خميرمايهء سعادت انسان در دنيا و آخرت است . تقوا به معناى احساس مسئوليت درونى و پرهيز از هرگونه گناه و امر خلاف و تعدى و اجحاف است و به سخن ديگر ، حالت بازدارندهء معنوى است كه سبب مىشود انسان از مسير حق هرگز منحرف نگردد و البته هرقدر مسئوليت انسان سنگينتر باشد تقواى بيشترى را مىطلبد .
در دومين دستور مىفرمايد : « و او را به ايثار و مقدّم داشتن اطاعت خدا و پيروى از آنچه در كتاب او ( قرآن مجيد ) به آن امر فرموده اعم از فرايض ( واجبات ) و سنن ( مستحبات ) دستور مىدهد ، همان دستوراتى كه هيچ كس جز با متابعت آنها روى سعادت نمىبيند و جز با انكار و ضايع ساختن آن در مسير شقاوت و بدبختى واقع نمىشود » ؛
( وَإِيْثَارِ طَاعَتِهِ ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ : مِنْ فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ ، الَّتِي لَايَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا ، وَلَا يَشْقَى إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا ) .
« فرايض » و « سنن » را معمولًا به واجبات و مستحبات تفسير مىكنند و گاه گفته مىشود : « فرايض » واجباتى است كه در كتاب اللَّه آمده و « سنن » احكام و واجباتى كه در كلام پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله ذكر شده است . در اين صورت جملهء
« مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ »
شامل امر به اطاعت پيغمبر صلى الله عليه و آله در بيان احكام نيز مىشود .
در تفسير اين دو واژه اين احتمال نيز هست كه « فرايض » اشاره به واجبات
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 366
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٦٦