محال است انسان مجبور بر گناه باشد و خداوند عادل او را مجازات كند و ممكن نيست مجبور بر اعمال صالح باشد و خداوند پاداشى به عنوان استحقاق به او بدهد ؛ ولى بىشك در زندگى انسان امورى وجود دارد كه از اختيار او بيرون است و خداوند هرگز نه او را مجازات مىكند و نه پاداشى مىدهد ؛ مثل اينكه انسان در چه زمان و چه مكان و از كدام پدر و مادر و با چه خصوصيات جسمانى متولد شود . اين امور ممكن است در چگونگى اعمال انسان اثر بگذارد ولى تأثير قطعى و غير قابل اجتناب نمىگذارد و به تعبير ديگر اين امور ممكن است زمينههايى براى اعمال صالح و غير صالح فراهم سازد ؛ اما حرف آخر را ارادهء انسان مىزند كه تصميم مىگيرد كارى را انجام دهد يا ندهد .
البته آنها كه زمينههاى مساعدترى براى اعمال صالح دارند نسبت به آنها كه از زمينههاى نامساعدترى برخوردارند پاداش كمترى دارند و به عكس آنها كه زمينههاى مساعدترى براى گناه دارند و آن را ترك مىكنند پاداش بيشترى از كسانى كه زمينههاى نامساعدترى دارند ، خواهند داشت كه با ذكر دو مثال مىتوان آن را روشن ساخت ؛ بسيارى از مردم به مسجد مىروند ولى همسايهء مسجد با كسى كه در يك كيلومترى آن قرار دارد يكسان نيست .
مسلمانان روزه مىگيرند ولى پاداش كسى كه مزاج قوى و نيرومندى دارد با كسى كه مزاج ضعيفى دارد نمىتواند يكسان باشد . شرح اين مطلب در كتب مختلف آمده است .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 267
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٦٧