شرح و تفسير دورنماى هولانگيز قيامت
در اين بخش از خطبه همهء انسانها را به تقواى الهى سفارش مىكند و آثار مهم تقوا را برمىشمرد و مىفرمايد : « اى بندگان خدا ، شما را به تقوا سفارش مىكنم كه زمام و مهار انسان و قوام زندگى اوست » ؛ ( أوصيكم ، عباد اللّه ، بتقوى اللّه ، فإنّها الزّمام و القوام ) .
تعبير به « زمام » كه در اصل به معناى افسار است ، اشاره به نيروى بازدارندگى تقواست كه انسان را در برابر گناهان مهار مىكند و از سقوط در پرتگاههاى فساد و گناه و گرفتار شدن در دام شيطان و هواى نفس بازمىدارد . « قوام » اشاره به اين است كه پايههاى زندگى پاك و آميخته با سعادت ، بر آن استوار است و به تعبير ديگر : تقوا از يك سو جنبهء بازدارندگى دارد و از سوى ديگر جنبهء سازندگى و هرگاه اين دو ، دست به دست هم بدهد سعادت و نجات انسان كامل مىشود و در يك كلام با وجود تقوا ، سعادت انسان از نظر مادى و معنوى كامل است .
بعضى از شارحان نهج البلاغه ، « زمام » و « قوام » را مربوط به عبادات دانستند ، در حالى كه جمله از قبيل حذف متعلق است كه عموميت به مفهوم آن مىبخشد و آيات قرآن نيز گواه بر اين است كه تقوا ، هم سبب نجات در آخرت و هم مايهء بركت در زندگى مادى دنياست . از يك سو مىفرمايد :
« تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا »
« 1 » و از سوى ديگر مىفرمايد :
« وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ »
« 2 »
در ادامهء سخن به عنوان توضيح و تأكيد مىافزايد : « به وسيلههاى مطمئن تقوا ، تمسّك جوييد و به حقايق آن ، چنگ زنيد تا شما را به سرمنزل آرامش و جايگاههاى پر
هامش
( 1 ) . مريم ، آيهء 63 .
( 2 ) . اعراف ، آيهء 96 .