نخست ، از ديگرى تقليد كند ، دوم آموزش ببيند ، سوم نمونهاى از صنعتگر دانشمندى ببيند و با استفاده از آن به مقصود خود برسد ، چهارم از خطاهاى خود تجربه بيندوزد و پنجم گروهى را به مشورت و همكارى دعوت كند ؛ اما خداوند صانع حكيم ، خلقتش در همه جا بىسابقه و بىنياز است از همهء آنچه در بالا آمده ، لذا دربارهء آفرينش او لفظ ابداع ( خلقت بدون سابقه ) به كار مىرود .
اين مسئله ، فوق العاده اهميّت دارد كه انسانها هرچه مىسازند و هرمصنوعى به وجود مىآورند حتما نمونههايى از آن را در جهان آفرينش ديدهاند ؛ مثلا مخترعان هواپيما ، بىشك از پرندگان الهام فراوان گرفتهاند به همين دليل شباهت زيادى در ميان انواع هواپيماها با انواع پرندگان ديده مىشود . در عين حال براى رسيدن به مقصود بايد از علوم و تجارب پيشينيان بهره بگيرند و هميشه در كنار خود آزمايشگاه وسيع و گستردهاى داشته باشند تا خطاهاى خود را از طريق آزمايش بر طرف سازند و غالبا براى تكميل كار خود شورا تشكيل مىدهند و از همايشها و كنگرهها استفاده مىكنند ، در حالى كه خداوند حكيم در خلقت گسترده و انواع نامحدود مخلوقاتش نياز به هيچيك از اين امور ندارد .
سپس امام عليه السّلام در ادامهء اين بخش از خطبه بعد از حمد و ثناى الهى ، شهادت به رسالت پيامبر پرداخته و وضع عصر قيام آن حضرت را در چند جملهء كوتاه و پرمعنا تشريح مىكند تا اهميّت اين دعوت الهى آشكارتر و ملموستر شود ، مىفرمايد : « و گواهى مىدهم كه ( محمّد صلّى اللّه عليه و إله ) بنده و فرستادهء اوست او را زمانى مبعوث كرد كه مردم غرق گناه و جهل بودند و در ميان امواج حيرت و سرگردانى دست و پا مىزدند . افسار هلاكت ، آنها را به هرسو مىكشيد و قفلهاى نادانى و گمراهى بر قلبهايشان زده شده بود » ؛ ( و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله ؛ ابتعثه و النّاس يضربون في غمرة « 1 » ، و يموجون في حيرة .
هامش
( 1 ) . « غمره » آب فراوانى است كه همهء چهرهء چيزى را مىپوشاند ، سپس به معناى هرگونه شدّت -