مكانى ، بر آن افزوده شد ، همانگونه كه در احاديث متعددى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله مىخوانيم : « و المهاجر من هجر الخطايا و الذّنوب ؛ مهاجر كسى است كه از خطايا و گناهان هجرت كند » . « 1 »
حتى در حديثى از على عليه السّلام مىخوانيم : « يقول الرّجل هاجرت و لم يهاجر إنّما المهاجرون الّذين يهجرون السّيئات و لم يأتوا بها ؛ بعضى مىگويد : ما مهاجرت كرديم در حالى كه مهاجرت نكردهاند ؛ مهاجران واقعى كسانى هستند كه از گناهان هجرت كنند و هرگز آن را انجام ندهند » . « 2 » به اين ترتيب كسانى كه هجرت مكانى كنند اما هجرت معنوى و درونى نداشته باشند ؛ يعنى از گناهان دورى نكنند در زمرهء مهاجران واقعى نيستند .
دليل اينگونه توسعه در مفهوم هجرت روشن است ؛ زيرا روح و جهان هجرت ، رفتن از كفر به سوى ايمان و از عصيان به سوى اطاعت است .
از همين رهگذر در خطبهء بالا معرفت امام هرزمان و رسيدن به خدمت او براى فراگيرى معارف دينى به عنوان هجرت شناخته شده است .
* * *
هامش
( 1 ) . ميزان الحكمة ، جلد 11 ، حديث 21065 .
( 2 ) . سفينة البحار ، مادهء « هجرت » .