اين اوهام شوند ؟ ! سؤالهاى ديگرى كه در اينجا مطرح شده اين است كه امام عليه السّلام اينگونه از اهداف را براى فناى دنيا نفى مىكند ؛ ولى به جاى آن هدف مثبتى را نام نمىبرد .
پاسخ اين سؤال روشن است ؛ خداوند حكيم همهء كارهايش از روى حكمت است و آثار و فوايدش به انسان و ساير موجودات برمىگردد ؛ نه به ذات پاكش كه از همه چيز مستغنى است ، ممكن است هدف اصلى از افنا اين باشد كه انسانها گرفتار اشتباه نشوند ، وجودشان را از ناحيهء خودشان ندانند و آسمان و زمين را ازلى و ابدى نپندارند و بدانند هر چه جز اوست وابسته به ارادهء اوست .
آنگاه در ادامه و تكميل اين سخن و در يك جمعبندى از بحثهاى گذشته مىفرمايد :
« بلكه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبير كرده ؛ به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته ، سپس همهء آنها را بعد از فنا بازمىگرداند ( و حيات نوين مىبخشد ) بىآنكه نيازى به آنها داشته باشد يا از بعضى براى ايجاد بعضى ديگر كمك گيرد يا از حال وحشت و تنهايى به حال انس و آرامش منتقل شود ؛ يا از نادانى و بى خبرى ، علم و تجربهاى كسب كند ؛ يا از فقر و نياز به توانگرى و فزونى دست يابد و يا از ناتوانى و ذلّت به عزت و قدرت راه يابد » ؛ ( و لكنّه سبحانه دبّرها بلطفه ، و أمسكها بأمره ، و أتقنها بقدرته ، ثمّ يعيدها بعد الفناء من غير حاجة منه إليها ، و لا استعانة بشيء منها عليها ، و لا لانصراف من حال وحشة إلى حال استئناس ، و لا من حال جهل و عمى إلى حال علم و التماس « 1 » ، و لا من فقر و حاجة إلى غنى و كثرة ، و لا من ذلّ وضعة « 2 » إلى عزّ و قدرة ) .
آنچه امام عليه السّلام در ذيل اين خطبه بيان فرموده و در ضمن شش جمله ، اهدافى را كه شايسته ذات پاك او نيست نسبت به آفرينش جهان ، نفى مىكند ، با كمى تفاوت همان اهداف هفتگانهاى است كه در بخشهاى قبل گذشت و امام عليه السّلام به جهت جمعبندى ، آنها
هامش
( 1 ) . « التماس » از « لمس » به معناى طلب چيزى است .
( 2 ) . « ضعه » از ريشهء « وضع » به معناى نهادن يا فرونهادن گرفته شده و « ضعه » به معناى پستى است .