امام عليه السّلام در اين اوصاف به نظم قانونى قرآن اشاره مىكند كه اصول كلى حلال و حرام را به طور كامل نشان داده و طرق مبارزه با بيمارىهاى اخلاقى و مفاسد اجتماعى را ارائه كرده و در پايان فرموده است : هر چه بخواهيد در قرآن است و به راستى تا انسان با قرآن آشنا نشود عمق اين سخنان را درك نمىكند .
آرى ! درمان انواع بيمارىهاى اخلاقى و انحرافات فكرى و مشكلات اجتماعى در قرآن است و در واقع ، آن كس كه قرآن دارد و با قرآن همراه است همه چيز دارد ؛ همان گونه كه امام عليه السّلام در خطبهء ديگرى مىفرمايد :
« و اعلموا أنّه ليس على أحد بعد القرآن من فاقة و لا لأحد قبل القرآن من غنى ؛ بدانيد هيچ كس با داشتن قرآن فقر و بيچارگى ندارد و هيچ كس بدون قرآن ، غنى و بىنيازى نخواهد داشت » . « 1 » به همين دليل ، جامعهء نيمه وحشى عصر جاهليّت كه در نهايت فقر و بدبختى از نظر اخلاقى و اقتصادى و اجتماعى زندگى مىكردند ، در سايهء تعليمات قرآن به اوج افتخار و قدرت در دين و دنيا رسيدند .
بعضى از شارحان نهج البلاغه اين اوصاف ده گانه را مربوط به اسلام دانسته ( نه قرآن ) و ضميرهاى اين جملهها را به آن باز گرداندهاند ؛ گرچه از نظر نتيجه تفاوت چندانى در كار نيست ، ولى با توجه به اين كه عين اين تعبيرات در خطبههاى ديگر نهج البلاغه دربارهء قرآن آمده معلوم مىشود كه منظور بيان اوصاف قرآن است ؛ هر چند كلمه قرآن در متن خطبه نيست . « 2 »
* * *
هامش
( 1 ) خطبه 176 .
( 2 ) مرحوم علامهء شوشترى در شرح نهج البلاغه مىگويد : « گويا واژهء قرآن يا « كتاب انزله » از نسخه موجود نهج البلاغه ساقط شده . ( بهج الصباغه ، جلد 13 ، صفحهء 33 ) .