پيش گفته براى جملهء گذشته مناسبتر است ؛ زيرا هنگامى كه حفظ حقوق مسلمين را نشانهء اخلاص و توحيد حفظ كنندگان بدانيم ، نتيجهاش چنين مىشود : مسلمان كسى است كه همهء مسلمين از دست و زبان او در امان باشند .
قابل توجه اين كه در تعبير مذكور يك بار « الا بالحق » مىگويد و بار ديگر « الا بما يجب » ؛ اين تفاوت در تعبير ممكن است از اين نظر باشد كه اوّلى اشاره به اين است كه تا مجوّزى براى آزار مسلمان ( مانند مجازاتها و حدود و تعزيرات اسلامى ) وجود نداشته باشد آزار دادن او جايز نيست و دوّمى اشاره به اين كه در فرض جواز بايد به آن مقدار از نظر كيفيّت و كميّت كه خداوند اجازه داده اكتفا شود .
از بعضى احاديث استفاده مىشود كه قنبر با تمام احترامى كه داشت ، هنگامى كه بر اثر سهل انگارى به هنگام اجراى حدّ ، سه تازيانه اضافه زد ، امام عليه السّلام فرمود : بايد قنبر به مقدار اين سه تازيانه قصاص شود ! « إنّ أمير المؤمنين امر قنبرا أن يضرب رجلا حدّا فغلط قنبر فزاده ثلاثة أسواط فأقاده علىّ عليه السّلام من قنبر بثلاثة أسواط » . « 1 »
* * *
هامش
( 1 ) وسايل الشيعة ، جلد 18 ، صفحهء 312 ( حديث 3 از باب 3 از ابواب مقدمات حدود ) .