ظاهر يا صريح كلام امام عليه السّلام اين است كه حركت به قهقرا بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله بلافاصله شروع شد ، و تاريخ هم نشان مىدهد كه جنايات « بنى اميه » ريشههايى در عصر خلفا داشت .
قابل توجه اين كه : در « صحيح بخارى » كه معتبرترين كتاب روايى اهل سنّت است به همين نكته اشاره شده كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله از حوادث دردناك بعد از خود خبر داد ؛ در حديثى مىخوانيم كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « يرد علىّ الحوض رجال من أصحابي فيحلّون عنه فأقول : يا ربّ أصحابي ، فيقول إنّك لا علم لك بما أحدثوا بعدك إنّهم ارتدّوا على أدبارهم القهقرى ؛ گروهى از ياران من روز قيامت در كنار « حوض كوثر » مىخواهند بر من وارد شوند ولى جلوى آنها را مىگيرند ، مىگويم : پروردگارا اينها اصحاب منند ! مىفرمايد : تو نمىدانى بعد از تو چهها كردند ! آنها به عقب برگشتند ( و به سنن جاهليّت روى آوردند « 1 » ) ( جملهء « ارتدوا » قابل دقّت است ) .
قابل توجه اين كه در « صحيح بخارى » چندين روايت در همين زمينه و در همين باب نقل شده است . كه همه نشان مىدهد پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله از اعمال گروهى از اصحاب خود بعد از رحلتش نگران بود و اين تاييد روشنى است بر آنچه در خطبهء بالا پيرامون حوادث دردناك بعد از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمده است .
در واقع پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله با اين بيان مىخواهد به ياران خود هشدار دهد كه مراقب باشند هر گونه تخلفى ، در قيامت مجازات دارد و سعى كنند جزء آن گروه متخلف نباشند .
حسن ختام :
جلد پنجم اين كتاب با خطبه صد و پنجاهم پايان مىيابد ، پايانى جالب و
هامش
( 1 ) صحيح بخارى ، جلد 8 صفحهء 217 حديث 165 ( باب ما جاء في حوض النبيّ صلّى اللّه عليه و آله ) .