اوّل ) به سر رسد گروهى با فتنهها مماشات كردند و دست از مبارزه با آن كشيدند ( ولى گروه ديگرى از مومنان راستين به پا خاستند ) آنها به خاطر صبر و استقامتشان منّتى بر خدا نمىنهادند و بذل جان را در راه حق بزرگ نمىشمردند تا آن كه به فرمان خدا دوران آزمايش به پايان رسد ( اين گروه مبارز ) آگاهى و بينايى خود را بر شمشيرها حمل كردند ( و آگاهانه با دشمن به مبارزه برخاستند ) و به فرمان واعظ خويش ( پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله ) به پرستش پروردگارشان ( خداوند يكتا ) پرداختند » . ( حتّى إذا اخلولق « 1 » الأجل ، و استراح قوم إلى الفتن ، و أشالوا « 2 » عن لقاح « 3 » حربهم ، لم يمنّوا على اللّه بالصّبر ، و لم يستعظموا بذل أنفسهم في الحقّ ؛ حتّى إذا وافق وارد القضاء انقطاع مدّة البلاء ، حملوا بصائرهم على أسيافهم ، و دانوا لربّهم بأمر واعظهم ) .
به اين ترتيب صفوف اين سه گروه كه در هر جامعهاى نظير آنها پيدا مىشود از يكديگر جدا مىگردد و هر يك به راه خود مىروند .
جمعى از شارحان نهج البلاغه آنها را به دو گروه تقسيم كردهاند و جملهء « استراح قوم إلى الفتن . . . » را اشاره به صالحانى دانستهاند كه در مقطع خاصى در برابر فتنهها خاموش مىنشينند و تقيّه مىكنند تا زمان لازم براى قيام فرا رسد و جملهء « لم يمنّوا . . . » را معطوف بر آن مىدانند .
در اين كه اين قوم و گروه چه كسانى هستند و كى قيام مىكنند و رهبر آنها
هامش
( 1 ) « اخلولق » از ريشهء « خلق » كه يكى از معانى آن كهنگى است گرفته شده ، و در اين جا به معنى پايان يافتن و به انتها رسيدن است زيرا لازمهء كهنگى پايان يافتن عمر چيزى است .
( 2 ) « اشالوا » از ريشهء « شول » ( بر وزن قول ) گرفته شده و در اصل به معنى بالا بردن چيزى است مانند بالا بردن حيوان دم خود را ، و در اين جا به معنى دست برداشتن از مبارزه است .
( 3 ) « لقاح » در اصل به معنى باردار ساختن است و در اين جا به معنى آغاز كردن جنگ است .