شرح و تفسير ويژگيهاى ياران مخلص پيامبر صلّى اللّه عليه و آله
در اين بخش از خطبه شارحان « نهج البلاغه » راههاى مختلفى را پيمودهاند زيرا اوصافى كه در اين بخش آمده و ضمايرى كه در آن وجود دارد ، هماهنگ به نظر نمىرسد ، به همين جهت بعضى از شارحان ، جملههايى را در تقدير گرفتهاند و اين ناهماهنگى را مربوط به جداسازى و گزينشهاى مختلف « سيّد رضى » دانستهاند كه اگر آن مرحوم تمام خطبه را نقل كرده بود ، چه بسا اين ناهماهنگى ديده نمىشد .
به هر حال آنچه مناسبتر در تفسير اين بخش به نظر مىرسد اين است كه امام عليه السّلام نظر به مردم عصر جاهليّت و سپس دوران ظهور پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله دارد و در اين رابطه اهل آن زمان را به سه گروه تقسيم فرموده است : گمراهان ، افراد ضعيف الايمان و مؤمنان شجاع و قوى الايمان .
دربارهء گروه اوّل مىفرمايد : « مدتى طولانى به آنها مهلت داده شد تا رسوايى را به سر حد نهايى برسانند و مستحق دگرگونى ( نعمتهاى الهى و مجازات او ) گردند » ( و طال الأمد بهم ليستكملوا الخزي ، و يستوجبوا الغير « 1 » ) .
آرى گاه مىشود كه خداوند كسانى را كه در راه عصيان و طغيان اصرار دارند به حال خود وامىگذارد تا رسوايى را به حد اعلا برسانند و مستوجب كيفر الهى شوند . آيات قرآن نيز در موارد مختلفى به آنها اشاره كرده و مجازات آنها را « استدراجى » مىشمرد .
سپس به گروه دوّم و سوّم اشاره كرده مىفرمايد : « هنگامى كه اجل آنها ( گروه
هامش
( 1 ) « غير » جمع « غيره » ( مثل سير جمع سيره ) به معنى دگرگونىها و حوادث روزگار است كه موجب تغييراتى در نعمتها مىشود و بعضى گفتهاند : « غير » مفرد است نه جمع .