شرح و تفسير فزونى نفرات دليل بر پيروزى نيست
اين بخش از خطبه در واقع تأييد و تأكيدى است بر بخش اوّل ، و به سه نكته اشاره مىكند :
نخست دليلى است كه امام عليه السّلام براى عدم حضور خليفه در ميدان نبرد اقامه مىفرمايد و مىگويد : « اگر عجمها فردا چشمشان به تو افتد مىگويند اساس و ريشهء عرب اين است ، و اگر آن را قطع كنيد راحت خواهيد شد ، اين تفكّر ، آنها را در مبارزهء با تو و طمع در نابودى و آزارت حريصتر و سرسختتر مىكند » ( إنّ الأعاجم إن ينظروا إليك غدا يقولوا : هذا أصل العرب ، فإذا اقتطعتموه استرحتم ، فيكون ذلك أشدّ لكلبهم « 1 » عليك ، و طمعهم فيك ) .
نكتهء ديگر اين كه : « ( از هجوم و حركت دشمن وحشتى به خود راه نده و ) آنچه يادآور شدى كه آنها به سوى جنگ با مسلمانان آمدهاند ( و اين دليل قوت و قدرت آنهاست ، و تو را نگران ساخته ) خداوند سبحان بيشتر از تو حركت آنها را ناپسند مىدارد ، و او بر تغيير آنچه نمىپسندد تواناتر است » ( فأمّا ما ذكرت من مسير القوم إلى قتال المسلمين ، فإنّ اللّه سبحانه هو أكره لمسيرهم منك ، و هو أقدر على تغيير ما يكره ) .
اين عبارت نشان مىدهد كه « عمر » قبلا گفته بود جمعيّت فارسى زبان به سوى ما حركت كردهاند و قصد جنگ با ما را دارند ، و اين نشان مىدهد آنها قوّت و قدرتى عظيم در خود مىيابند ، و به حسب ظاهر و شواهد تاريخى نيز مطلب همين گونه بود ، ولى امام عليه السّلام براى تقويت روحيهء او مسألهء قدرت خدا و عنايت خاص او را نسبت به مسلمين ياد آور شد ، همان چيزى كه بارها در
هامش
( 1 ) « كلب » به معنى اذيت و آزار است .