عقل انسان حسن و قبح چيزى را درك كند ( مانند خوبى عدالت و زشتى ظلم ) اتمام حجت بر انسانها مىشود ، و حتى بدون بعثت انبيا مستحق ثواب يا عقاب خواهند شد ، و اين معنا با آنچه در اين خطبه و در آيات متعدد قرآن آمده سازگار نيست .
در پاسخ مىگوييم : درست است كه از نظر عقل ، استحقاق پاداش و كيفر در مستقلات عقليه وجود دارد ، امّا ارادهء حق تعالى از باب لطف به بندگان بر اين قرار گرفته ، كه تا مستقلات عقل با واجبات و محرمات شرع كه از طريق وحى نازل مىشود تأييد نگردد ، بندگان خود را به عذابهاى فراگير و سنگين مجازات نمىكند .
از اين جا روشن مىشود نيازى به پاسخى كه بعضى از شارحان دادهاند و مىگويند : « اين آيهء در حكم عموم است كه قابل تخصيص به مستقلات عقليه مىباشد ، و به تعبير ديگر خداوند بدون بعثت پيامبران و نزول وحى كسى را مجازات نمىكند مگر در مستقلات عقل ، مانند زشتى ظلم و ستم و سرقت و قتل نفس » ، نيست .
سپس امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن به مطلب ديگرى مىپردازد و آن موضوع فلسفهء آزمايشهاى الهى است ، مىفرمايد : « آگاه باشيد ! خداوند پرده از اسرار درون بندگان خود ( با آزمايشها ) برداشته ، نه بخاطر اين كه از آنچه انسانها در درون پنهان داشتهاند و اسرارى را كه فاش نكردهاند بىخبر است ، بلكه براى اين است كه « مىخواهد آنها را امتحان كند ، تا آشكار شود كدام يك عمل نيكوتر انجام مىدهند تا ثواب و كيفر ، پاداش و مجازات عمل باشد » ( ألا إنّ اللّه تعالى قد كشف الخلق كشفة ؛ لا أنّه جهل ما أخفوه من مصون أسرارهم و مكنون ضمائرهم ؛ و لكن ليبلوهم أيّهم أحسن عملا ، فيكون
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 607
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٠٧