سپس امام عليه السّلام در پايان خطبه به يكى از ريشههاى مهم انحراف آنها كه همان وسوسههاى شياطين باشد اشاره كرده ، و در تعبير زيبايى مىفرمايد :
« شيطان شما را سرگردان ساخته ( و راه سعادت و نجات را گم كردهايد ) و اين فريبكار شما را به هلاكت افكنده ، از خدا براى ( نجات ) خويش و شما يارى مىطلبم » ( لقد استهام بكم الخبيث ، و تاه « 1 » بكم الغرور « 2 » ، و اللّه المستعان على نفسي و أنفسكم ) .
قرآن مجيد مىگويد : «
« وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً »
؛ اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود هرگز احدى از شما پاك نمىشد » . « 3 » و نيز مىگويد : «
« وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا »
؛ اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود جز عدهء كمى همگى از شيطان پيروى مىكرديد » « 4 » .
« إستهام » از مادّهء « هيام » ( بر وزن قيام ) به معنى راه رفتن بدون هدف است و كسى كه بدون هدف راه مىرود حيران و سرگردان است و هرگز به مقصدى نمىرسد و از آن جا كه شخص عاشق در زندگى خود سرگردان است اين واژه به
هامش
( 1 ) « تاه » از مادّهء « تيه » به معنى سرگردانى است و از مادّهء « توه » ( بر وزن لوح ) به معنى هلاكت است و معنى دوّم در عبارت بالا مناسبتر به نظر مىرسد .
( 2 ) « غرور » اگر به ضم غين خواند شود به معنى فريب و نيرنگ است و اگر به فتح خوانده شود مفهوم وصفى دارد و به معنى شخص فريب كار است كه در آيات قرآن بر شيطان اطلاق شده است .
در نسخهء معروف « صبحى صالح » كه متن بالا از آن گرفته شده به صورت اوّل آمده است ولى در بسيارى از نسخ به صورت دوّم مىباشد و با توجه به هماهنگى جملهها صورت دوّم مناسبتر به نظر مىرسد .
( 3 ) نور ، آيهء 21 .
( 4 ) نساء ، آيهء 83 .