مردم را از فجايع اعمال حاكمان وقت آگاه ساختهاى ، آنها را به حال خود واگذار و دين و ايمان خود را درياب .
سپس در تكميل اين سخن مىافزايد : « چه نيازمندند آنها به آنچه از آن منعشان كردى ، و چه بىنيازى از آنچه تو را منع كردند ، و به زودى مىدانى چه كسى فرداى قيامت ، سود مىبرد ، و چه كسى ( از فزونى رحمت الهى ) مورد غبطه واقع مىشود » ( فما أحوجهم إلى منعتهم ، و ما أغناك عمّا منعوك ! و ستعلم من الرّابح غدا ، و الأكثر حسّدا ) .
اشاره به اين كه آنها به دين تو نيازمند بودند ، همان دينى كه حاضر نشدى فداى دنياى آنها بكنى ، ولى تو نيازى به دنياى آنها نداشتى هر چند تو را از آن باز داشتند « 1 » . و جملهء « ستعلم . . . » دلدارى ديگرى براى « ابوذر » است چرا كه عمر دنيا كوتاه است گويى به اندازهء يك روز و فردا قيامت فرا مىرسد آن گاه ستمكاران دنياپرست زيانكار و رسوا مىشوند و به مقامات عالى پرهيزكاران خدا ترس ، غبطه مىخورند .
و در سوّمين جمله ، چراغ اميد را در قلب « ابوذر » فروزانتر مىكند و ابرهاى يأس را از آسمان روح او كنار مىزند ، مىفرمايد : « اگر درهاى آسمانها و زمينها به روى بندهاى بسته شده باشد ، و او تقواى الهى را پيشه كند ، خداوند ، راهى از زمين و آسمان براى او خواهد گشود ! » ( و لو أنّ السّماوات و الأرضين كانتا على عبد رتقا « 2 » ، ثمّ اتّقى اللّه ، لجعل اللّه له منهما مخرجا ) .
هامش
( 1 ) بنابر اين تفسير « ما » موصوله به معنى دين است زيرا آنها مىخواستند از دين ابوذر براى دنياى خود بهره بگيرند ولى ابوذر مانع اين كار شد . اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از « ما » دين به طور مطلق است ولى در عبارت تقدير وجود دارد و معنا چنين مىشود : آنها چقدر نيازمند به دينند همان دينى كه تو آنها را از فاسد كردن آن برحذر داشتى .
( 2 ) « رتق » بهم پيوستن چيزى به چيز ديگر است و در خطبهء بالا به معنى فروبسته شدن كارها و نبودن راه خلاص و فرار است .