شرح و تفسير آخرين سنگرهاى دشمن را در هم بشكنيد !
امام عليه السّلام در اين بخش - كه بخشى پايانى خطبه است - به دو چيز مىپردازد :
نخست دشمنان را مورد نفرين قرار مىدهد ، نفرينى كه شكست و عذاب الهى را براى آنها به ارمغان آورد و دل دوستان را محكم و ارادهء آنها را قوى و نيرومند مىسازد . عرضه مىدارد :
« خداوندا ! اگر آنها حق را نپذيرند جماعتشان را در هم بشكن و متفرق كن و اتحادشان را به پراكندگى مبدّل ساز ، و به خاطر گناهانشان آنها را تسليم هلاكت كن » ( اللّهمّ فإن ردّوا الحقّ فافضض « 1 » جماعتهم . و شتّت كلمتهم ، و أبسلهم « 2 » بخطاياهم ) .
شايان توجه اين كه امام عليه السّلام نفرين خود را مشروط مىكند به عدم پذيرش حق ، چرا كه هدف نهايى از اين جنگ و مبارزه ، استيلاى بر دشمن و حكومت كردن نبوده است بلكه هدف امام عليه السّلام چيزى جز پذيرش حق نيست اگر آن را پذيرا شوند جنگى در كار نخواهد بود و چنين است جنگ و ستيز تمام حق طلبان و افراد با ايمان در تمام طول تاريخ .
نكتهء ديگر اين كه : امام عليه السّلام در ضمن اين نفرين اختلاف كلمه را به عنوان وسيلهاى براى تفرقه و شكست معرفى مىكند و گناهان را ، از اسباب بدبختى و ناكامى . و به اين ترتيب نفرين او هم درس است نه يك درس ، بلكه درسها .
هامش
( 1 ) « افضض » از مادّهء « فضّ » ( بر وزن حظّ ) به معنى شكستن است .
( 2 ) « أبسل » از مادّهء « ابسال » ( بر وزن نسل ) به معهى نگاهدارى و منع كردن از چيزى با قهر و غلبه است و « ابسال » به معنى تسليم كردن كسى به هلاكت آمده است و جملهء بالا اشاره به همين معناست .