تعبير به « صنائع المعروف » كه هر كار نيكى را شامل مىشود ، از قبيل ذكر عام بعد از خاص است . در واقع در هر يك از جملههاى قبل ، انگشت روى يكى از كارهاى مهمّ خير گذارده شده ، ولى در اينجا كارهاى خير به طور عام آمده است . اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از « صنائع المعروف » كمك به بندگان خداست .
كمكهايى كه در امور سابق نمىگنجد .
منظور از « مصارع الهوان » شكستهايى است كه در زندگى براى انسان پيش مىآيد و توأم با خوارى و ذلّت است ؛ كه در واقع ، دو شكست محسوب مىشود :
شكست از ناحيهء از دست دادن امكانات و شكستى از ناحيهء آبرو و حيثيّت . زيرا همه شكستها توأم با خفّت و ذلّت نيست . به همين دليل ، بعضى از آنها قابل تحمّل است ؛ ولى شكست آميخته با خفّت و ذلّت بسيار دردناك است و كارهاى خير - مخصوصا خدمت به نيازمندان ، خواه خدمات فردى باشد يا اجتماعى - سبب پيشگيرى از اين گونه شكستها مىشود .
در روايات متعدّدى كه از معصومين عليهم السّلام نقل شده ، روى مسئلهء « صنايع معروف » ( كارهاى خير ) تأكيد فراوانى ديده مىشود . از جمله در حديثى از امام صادق عليه السّلام مىخوانيم كه فرمود : « أوّل من يدخل الجنّة أهل المعروف ؛ نخستين كسانى كه وارد بهشت مىشوند كسانى هستند كه اهل كارهاى خير و خدمت به خلق هستند » . « 1 » و در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السّلام مىخوانيم : « عليكم بصنائع المعروف فإنّها نعم الزّاد إلى المعاد ؛ بر شما باد ! به كارهاى نيك و خدمت به خلق كه بهترين زاد و توشه براى معاد است » . « 2 » در حديث ديگرى از امام صادق عليه السّلام آمده است كه اصحاب و ياران خود را تشويق به معروف و كارهاى خير كرد ؛ سپس فرمود : « بهشت درى دارد به نام « معروف » تنها كسانى از آن در وارد مىشوند كه در دنيا « صنايع معروف » ( كارهاى خير ) داشتهاند » و در پايان مىافزايد : « إنّ العبد ليمشي في حاجة أخيه المؤمن ، فيوكّل اللّه عزّ و جلّ به
هامش
( 1 ) ميزان الحكمه ، جلد 3 ، صفحهء 1931 ، شمارهء 12611 .
( 2 ) غرر الحكم ، شمارهء 6166 .