عكس العمل مناسب از سوى بسيارى از مردم در برابر اين جريان تعجّب مىكند و در ادامه اين سخن مىفرمايد : « چرا شما را پيكرهاى بىروح ، و روحهاى بىپيكر مىبينم ؟ ! ، عبادت كنندگانى ناصالح ، تجّارى بىسود ، بيدارانى در خواب ، حاضرانى غائب ، ناظرانى نابينا ، شنوندگانى كر ، و سخن گويانى گنگ ، مشاهده مىكنم ! » ( ما لي أراكم أشباحا بلا أرواح ، و أرواحا بلا أشباح ، و نسّاكا « 1 » بلا صلاح ، و تجّارا بلا أرباح ، و أيقاظا « 2 » نوّما « 3 » ، و شهودا غيّبا ، و ناظرة عمياء ، و سامعة صمّاء ، و ناطقة بكماء ! ) .
منظور از « أشباح بلا أرواح ، و أرواح بلا أشباح » گروههايى هستند كه يا قدرت ظاهرى دارند ، امّا تفكّر و تدبير ندارند و يا صاحب تفكّر و تدبيرند امّا قدرت بكارگيرى آن را ندارند ! بديهى است هيچ يك از اين دو گروه ، راه به جايى نمىبرند ؛ همانگونه كه جسم بىروح و روح بىجسم كارايى ندارد .
تعبير به « نسّاكا بلا صلاح » اشاره به عبادتهاى بىمحتواى عابدان آن زمان است . زيرا نخستين اثر عبادت ، تربيت و اصلاح انسان است ؛ اگر عابدى ناصالح بود ، دليل بر اين است كه عبادتش پوست بىمغزى بوده است .
« تجارا بلا أرواح » ممكن است اشاره به چيزى باشد كه در سورهء « عصر » نيز آمده است كه مىفرمايد : « همهء انسانها در خسرانند ، مگر آنها كه ايمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و صبر مىكنند » .
و تعبير به « أيقاظا نوّما » و چهار تعبير ديگرى كه بعد از آن آمده ، اشاره به افرادى است كه بر حسب ظاهر بيدارند و در صحنه حاضرند و چشم و گوش و زبان دارند ، امّا چون هيچ عكس العملى در برابر حوادث نيك و بد از خود نشان نمىدهند ؛ گويى واقعا خوابند و از صحنه غايبند ؛ نابينا و كر و لالند !
هامش
( 1 ) « نسّاك » جمع « ناسك » به معناى عبادت كننده است .
( 2 ) « أيقاظ » جمع « يقظان » به معناى بيدار است .
( 3 ) « نوّم » جمع « نائم » به معناى شخص خواب است .