شبيه همين معناى بديع در خطبهء اوّل « نهج البلاغه » به صورت ديگرى بيان شده است ؛ آنجا كه مىفرمايد : ( أنشأ الخلق إنشاءا ، و ابتدأه ابتداءا . . . ) .
سپس در ادامه و توضيح اين سخن چنين مىفرمايد : « آن قدر از ملكوت قدرت خود و شگفتىهايى - كه آثار حكمتش از آن سخن مىگويد و از نياز موجودات به قدرت بر پا دارندهاى خبر مىدهد - به ما نشان داده كه ما را بى اختيار به معرفت و شناخت او دعوت مىكند » . ( و أرانا من ملكوت قدرته ، و عجائب ما نطقت به آثار حكمته ، و اعتراف الحاجة من الخلق إلى أن يقيمها بمساك قوّته ، ما دلّنا باضطرار قيام الحجّة له على معرفته ) .
به تعبير ديگر : از سويى ، خداوند آثار قدرتش را در پهنهء جهان هستى كه از همهء موجودات آشكار و نمايان است ، به همگان نشان داده ؛ و از سوى ديگر ، نظم پيچيده و حساب شدهاى كه بر آنها حاكم است ، نشان مىدهد كه نگهدارى آنها نياز به علم و قدرت بىپايان و ربوبيّت و تدبير فوق العاده دارد . بنابر اين ، هم در ايجاد ، و هم در بقا ، بيانگر آن مبدأ بزرگ علم و قدرت است و لحظه به لحظه و ذرّه به ذرّهء وجود آنها ، حكايت از آن ذات پاك مىكند ؛ به گونهاى كه هر انسانى را وادار به اعتراف مىسازد و چراغ معرفتش را در درون دلها بر مىافروزد .
در ادامهء اين سخن مىافزايد : « بدين ترتيب ، ابداعاتى را آثار صنع او و نشانههاى حكمتش به وجود آورده كه هر يك از مخلوقاتش حجّت و دليلى بر وجود او هستند ؛ هر چند به ظاهر مخلوقى خاموشند ، ولى ( با زبان بى زبانى ، امّا با صراحت و وضوح ) از تدبير او سخن مىگويند و همواره گواه بر آفريدگارند » . ( فظهرت البدائع الّتي أحدثتها آثار صنعته ، و أعلام حكمته ، فصار كلّ ما خلق حجّة له ، و دليلا عليه ؛ إن كان خلقا صامتا ، فحجّته بالتّدبير ناطقة ، و دلالته على المبدع قائمة ) . « 1 »
هامش
( 1 ) ضمير « حجّته » و « دلالته » به خلق خدا بر مىگردد ، نه به خالق .