مىآيد ، چهرهء عبوس روزگار ظاهر مىشود ، و درد و رنج و مشقّت شبها ، نمايان مىگردد ! » ( فإذا فغرت « 1 » فاغرته ، و اشتدّت شكيمته « 2 » ، و ثقلت في الأرض و طأته ، عضّت الفتنة أبناءها بأنيابها ، و ماجت الحرب بأمواجها ، و بدا من الأيّام كلوحها « 3 » ، و من اللّيالي كدوحها « 4 » ) .
در اين كه منظور از اين فرد « ضلّيل » ( گمراه و گمراه كننده ) كيست ؟ شارحان نهج البلاغه به طور عمده دو قول دارند : بعضى معتقدند كه منظور « معاويه » است كه بعد از شهادت امير مؤمنان عليه السّلام و به اصطلاح صلح با امام حسن عليه السّلام مردم عراق را در تحت شديدترين فشارها قرار داد و آنچه را در جملههاى بالا آمد ، در عمل پياده كرد ؛ ولى جمعى ديگر معتقدند منظور « عبد الملك بن مروان » است كه جنايتكار معروف تاريخ اسلام ، يعنى « حجّاج » از طرف او بر كوفه و عراق مسلّط شد و ظلم و ستمى نبود كه انجام ندهد ! ولى هر چه هست اشاره به حاكمان بيدادگر بنى اميّه مىباشد .
جمله « عصّنت الفتنة أبناءها بأنيابها ؛ فتنه فرزندان خود را با دندان مىگزد » اشاره به اين است كه اين آشوبها و فتنهها حتّى دامن فتنهگردان را نيز رها نمىكند ! آنها نيز با اختلافات داخلى به جان هم مىافتند و يا دشمنانشان - آن گونه كه در تاريخ اسلام آمده - به پا مىخيزند و طعم تلخ ظلم و بيدادگرى را به آنان نيز مىچشانند و در هر حال ، فضاى جهان اسلام تاريك مىشود و پير و جوان و خرد و كلان در امواج فتنه غرق مىشوند .
هامش
( 1 ) « فغرت » از مادّهء « فغر » ( بر وزن فقر ) به معناى گشودن دهان است .
( 2 ) « شكيمه » در اصل به معناى دهان بند حيوان است ( قطعه فلزى كه متصل به افسار است و در دهن حيوان قرار مىگيرد ؛ ) سپس به هر گونه فشار اطلاق شده است و در جملهء بالا به همين معناست .
( 3 ) « كلوح » به معناى عبوس بودن است .
( 4 ) « كدوح » به معناى شدّت تلاش و كوشش است ، آنچنان كه در وجود انسان اثر كند و در اصل به معناى خراش نهادن بر چيزى است .