گوناگونى دارند : يكى مىميرد ، و بر او مىگريند ، ديگرى مىماند و به او تسليت مىگويند ، يكى در بستر بيمارى افتاده ، و ديگرى به عيادت او مىرود ، و يكى ديگر در حال جان كندن است ؛ يكى به دنبال دنيا مىرود ، در حالى كه مرگ ( همچون سايه ) در پى او در حركت است ، ديگرى در عالم غفلت فرو رفته ، در حالى كه مرگ از او غافل نيست ؛ و بدين گونه ، بازماندگان به دنبال گذشتگان در حركتند ! » . ( أولستم ترون أهل الدّنيا يصبحون و يمسون على أحوال شتّى : فميّت يبكى ، و آخر يعزّى و صريع مبتلى ، و عائد « 1 » يعود ، و آخر بنفسه يجود ، « 2 » و طالب للدّنيا و الموت يطلبه ، و غافل و ليس بمغفول عنه ؛ و على أثر الماضي ما يمضي الباقي ! ) .
اين تجزيه و تحليل چقدر جالب ، گويا و فراگير است كه اگر كسى صحنههاى آن را بتواند مجّسم كند و انسانها پشت سر هم ، اين صحنهها را ببينيد چقدر مؤثّر خواهد بود : در جايى كسى از دنيا رفته و بر او اشك مىريزند ! در جايى ديگر مجلس عزا و ياد بود برپاست و مردم گروه گروه به بازماندگان تسليت مىگويند ! در جاى ديگر ، گروهى در بستر بيمارى ناله مىكنند و به خود مىپيچند و جمعى از دوستان و آشنايان در گرد بستر آنها ، به عنوان عيادت حلقه زدهاند ! .
در جاى ديگر ، كسانى آخرين ساعات عمر خود را طى مىكنند و در حال جان كندن هستند و كارى از دست هيچ كس براى آنها بر نمىآيد ! در صحنهء ديگرى ، افرادى با تمام قدرت به دنبال دنيا مىدوند و بدون توجّه به حلال و حرام ، مشروع و ممنوع ، در پى به چنگ آوردن آن هستند ؛ ولى حوادث مرگبار به دنبال آنها و در كمين آنهاست ؛ ناگهان در يك لحظه آنها و مركبشان را به درون درّهاى واژگون مىكند و همه چيز پايان مىيابد !
هامش
( 1 ) « عائد » در اينجا به معناى عيادت كننده است .
( 2 ) « يجود » از مادّهء « جود » به معناى سخاوت است ولى اين واژه در مورد جان كندن نيز به كار مىرود ، كه گويى انسان نفيسترين امور ، يعنى جان خود را مىبخشد و مىرود !