گفتهاند : پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله مردم را به وسيله حكمت و موعظهء حسنه به سوى خدا دعوت كرد . همان گونه كه در آيهء شريفهء :
« ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ »
« 1 » آمده است . « 2 » امّا با توجه به جملههاى قبل ، كه امام عليه السّلام عامل بدبختى آنها را « جاهليّت جهلاء » و « بلاء من الجهل » شمرده است ، تفسير اوّل مناسبتر به نظر مىرسد .
به هر حال ، آنچه در اين خطبه دربارهء اوضاع ناگوار و شرايط ناهنجار و فجايع و نابسامانىهاى عصر جاهليّت بيان شده ، انسان را به فكر مىاندازد كه با مراجعهء به تواريخ و رواياتى كه شرايط آن زمان را بيان مىكند ، اطلاعات مشروحترى در اين زمينه پيدا كند و خوشبختانه مدارك كافى براى اين معنا وجود دارد و از آنجا كه مقايسهء آن اوضاع و احوال با شرايطى كه بعد از قيام رسول اللّه بوجود آمد يكى از جنبههاى اعجاز آميز تاريخ اسلام است ، بررسى اين موضوع براى همه ، بخصوص براى نسل جوان انديشمند ضرورى به نظر مىرسد .
ما در « جلد اوّل » ذيل « خطبهء اوّل » و در « جلد دوم » ذيل خطبهء « 26 » و « 33 » ، توضيحات كافى در اين زمينه دادهايم و نياز به تكرار نمىبينيم ؛ ولى توصيه مىكنيم كه خوانندگان گرامى بار ديگر آنها را از نظر بگذرانند .
هامش
( 1 ) سورهء نحل ، آيهء 125 .
( 2 ) طبق اين تفسير « إلى » در جمله بالا به معناى « به » مىباشد ؛ يا بعد از « إلى » بايد چيزى در تقدير گرفته شود : « إلى ربّه بالحكمة » .