حضرت - كه زمان جاهليّت را درك نكرده بودند - به عظمت انقلاب اسلامى پى برند و بدانند چه كار بزرگى انجام شده است و نيز از اين طريق ، به مقام والاى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آشناتر شوند ؛ چرا كه ايجاد چنين تحوّل عظيمى ارادهاى آهنين ، استقامتى بىنظير و تدبيرى بسيار عالى و برنامهاى روشن لازم دارد ، كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله واجد همهء آنها بود . امام عليه السّلام در اين خطبه ، ضمن هفت جمله وضع عصر جاهليّت را كاملا تبيين مىكند .
در نخستين و دومين جمله چنين مىفرمايد : « خداوند او را زمانى مبعوث كرد كه مردم در حيرت و گمراهى سرگردان بودند و در فتنهها غوطهور » . ( بعثه و النّاس ضلّال في حيرة ، و حاطبون في فتنة ) .
بىشك ، ضلالت و گمراهى اگر توأم با سرگردانى نباشد ، ممكن است انسان خود را از آن نجات دهد ؛ مانند كسى كه راه را گم كرده و از قرائن ، طريق نجات را به دست مىآورد ؛ بدبختى آنجا است كه گمراهى با حيرت و سرگردانى همراه باشد و مردم در دوران جاهليّت چنين بودند .
« حاطب » به كسى گفته مىشود كه هيزم جمع آورى كند . مردم عصر جاهليّت ، در عين گرفتارى در ميان شعلههاى فتنه ، همواره هيزم بر آتش آن مىافزودند و مشكل عظيم آنها همين بود كه هيزمآور فتنهها بودند .
در سومين و چهارمين جمله مىافزايد : « هوا و هوسهاى سركش آنها را به خود جلب كرده ، و تكبّر و خود برتربينى آنها را به پرتگاه افكنده بود » . ( قد استهوتهم الأهوآء ، و استزلّتهم الكبرياء ) .
بديهى است حاكميّت هوا و هوس ، جامعه را به پرتگاه مىكشاند و هنگامى كه خود بزرگ بينى به آن افزوده شود ، مردم را در پرتگاه ساقط مىكند .
در سه جمله آخر مىفرمايد : « جاهليّت شديد ، آنها را سبك مغز ساخته و در
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 278
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٨