ياد مىكنم ! كه اگر انسان آگاه و دانا در اين سخن دقّت كند ، اندامش به لرزه در مىآيد و قلبش تكان مىخورد و عظمت خداوند را با تمام وجود خود احساس مىكند و گويى از كثرت شوق ، هوش از سرش مىپرد و روحش مىخواهد از بدن پرواز كند » . « 1 » به هر حال ، اين خطبه داراى چند بخش است كه هر كدام ديگرى را تكميل مىكند :
در بخش اوّل ، قسمتى از اوصاف پروردگار جهت آماده كردن افكار براى پذيرش حقايق بعد از آن ، آمده است .
در بخش دوّم ، به سؤال پرسش كنندهاى كه از اوصاف پروردگار پرسيده بود پاسخ مىگويد و معيار را در اسما و صفات پروردگار ، قرآن مجيد قرار مىدهد و به او توصيه مىكند كه مخصوصا در اين بحث ، از آيات قرآن جدا نشود .
در بخش سوّم ، به عدم احاطهء علمى انسان به كنه ذات و صفات خدا اشاره مىفرمايد .
در بخش چهارم ، از تدبير خداوند در جهان خلقت - كه آينهاى است براى تجلّى ذات و صفات او - بحث مىفرمايد .
در بخش پنجم ، سخن از آفرينش آسمانهاى با عظمت است ، كه جلوهگاه عظمت خدا است .
در بخش ششم ، از آفرينش فرشتگان و صفات و ويژگى آنها سخن مىگويد .
در بخش هفتم ، توجّه شنوندگان را از عالم بالا به جهان پايين معطوف مىدارد و از آفرينش زمين سخن به ميان مىآورد .
در بخش هشتم ، به آفرينش آدم عليه السّلام و بعثت انبيا و ارسال رسل اشاره شده است .
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، جلد 6 ، صفحهء 425 .