استفاده مىشود كه منظور از هبوط و نزول آدم ، هبوط و نزول مكانى نيست ؛ بلكه مقامى است ؛ يعنى خداوند آدم را از آن مقام والايى كه داشت به خاطر اين ترك اولى تنزّل داد .
تعبير به عمران و آبادسازى به وسيلهء آدم و نسل او نشان مىدهد كه بايد هدف همهء انسانها عمران و آبادى زمين باشد ، نه تخريب آن به وسيلهء جنگها و اختلافات ويرانگر و يا تنبلى و سستى و بيكارى و يا حتّى تخريب محيط زيست ! و جالب اينكه اين عمران و آبادى بعد از توبه صورت گرفته و تا انسان از خطاهاى خود توبه نكند توفيق اين عمران و آبادى دست نمىدهد . در قرآن مجيد نيز مىخوانيم : «
« هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ »
؛ اوست كه شما را از زمين آفريد و آبادى آن را به شما واگذاشت ؛ پس از او آمرزش بطلبيد سپس به سوى او باز گرديد ( و به عمران و آبادى زمين بپردازيد ) » « 1 » در ضمن از جملهء « فأهبطه بعد التّوبة » به خوبى استفاده مىشود كه هبوط آدم بعد از توبه صورت گرفته است .
نكتهء ديگرى كه در عبارت فوق به چشم مىخورد و بارها در آيات قرآن به آن اشاره شده ، مسئلهء اتمام حجّت بر بندگان است . گرچه خداوند به انسانها عقل داده است ، ولى به آن اكتفا نفرموده ؛ بلكه با فرستادن پيامبران و نزول كتابهاى آسمانى و ابلاغ مبلّغان الهى - كه در هر عصر و زمان صورت مىگرفته - حجّت را بر بندگانش تمام كرد ، همانگونه كه در ادامهء اين سخن مىفرمايد :
« بعد از مرگ آدم ، بندگان را از حجّت بر ربوبيّتش خالى نگذاشت و ميان فرزندان آدم و معرفت خويش پيوندى برقرار ساخت و قرن به قرن ، حجّتها و دليلها را بر زبان پيامبران برگزيده و حاملان ودايع رسالت خويش براى آنها اقامه نمود ، تا اينكه
هامش
( 1 ) سورهء هود ، آيهء 61 .