خود ، بايد آخرين تعليمات و تجربيّات را در زمينهء فنون مختلف جنگ فرا گيرند و اين از « واجبات كفاييّه » و گاه از « واجبات عينيّه » است .
بىشك در گذشته نه سلاحها اين گونه پيچيده بود و نه فنون جنگ تا اين حد گسترده و پيچيده ، با اين حال جنگ در آن زمانها نيز فنون و آداب زيادى داشت كه امام عليه السّلام در جملههاى كوتاه و پر معناى بالا به قسمتى از دقايق و ظرايف آن اشاره فرموده است ، كه به خوبى نشان مىدهد تا چه حد داراى سابقه و تجربه و آگاهى بوده است ، به خصوص امام عليه السّلام روى انگيزههاى سربازان براى جنگ ، تكيه مىكند ، همان چيزى كه حرف اوّل را در ميدانهاى جنگ مىزند . بدون ترديد ، ترس از مسؤليّتهاى الهى و حفظ آرامش ( اين دو اصلى كه امام در آغاز خطبه به آن اشاره فرموده است ) نقش بسيار مهمى در پيروزى بر دشمن دارد .
ممكن است كسانى تصوّر كنند ، تعليم اين فنون دقيق جنگى ، سبب خونريزى بيشترى در ميدان جنگ مىشود و اين درست چيزى است كه از همهء تعليمات جنگى در اسلام ، خلاف آن استفاده مىشود ، زيرا تعليمات جنگى اسلام بر اين اصل تكيه دارد كه خون انسانها كمتر ريخته شود .
ولى با توجّه به يك نكته روشن مىشود كه تعليمات اين خطبه نيز ، در همان مسير است ، زيرا اگر مسلمانان آنچنان از فنون نبرد آگاه باشند كه در يك حملهء كوتاه و برق آسا محكمترين ضربات را بر پيكر لشكر دشمن وارد كنند ، زمان جنگ كوتاه مىشود و طبعا خون كمترى ريخته مىشود . بنابراين ، تعليمات فوق نيز در همان راستا است .
اضافه بر اين ، ممكن است دشمن با آگاهى از قوّت و قدرت و جنگآورى سپاه اسلام ، به سرعت تسليم گردد و از در صلح درآيد كه آن هم به خونريزى كمتر ، كمك مىكند .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 97
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٩٧