اضافه بر اين : « محلّ استقرار آنها را در رحم مادران و جايگاهشان را در سلب پدران و ادامهء زندگى آنان را تا هنگام مرگ ، همه را مىداند . » ( و مستقرّهم و مستودعهم من الأرحام و الظّهور ، إلى أن تتناهى بهم الغايات ) .
« مفسّران نهج البلاغه » ، گاه « آثار » را به معناى جاى پا و گاه به معناى آثارى كه از انسان در جهان باقى مىماند ، تفسير كردهاند و « عدد انفس » به معناى « تعداد انسانها » در هر عصر و زمان و مكان است و گاه به معناى « عدد نفسها » تفسير شده است . ( اين تفسير در صورتى است كه نسخه ، « انفاس » بوده باشد ، چنان كه بعضى از مفسّران نهج البلاغه نقل كردهاند ، كه البتّه مناسب جملههاى قبل و بعد ، همين است ) .
منظور از خيانت چشمها ، نگاههاى هوسآلود به آنچه نگاه بر آن حرام است ، يا اشارات توهينآميز به وسيلهء چشم ، به افراد پاك و بىگناه است .
جملهء و ما تخفي صدورهم اشاره به نيّتهاى خوب و بد و پاك و آلوده است و همچنين عقايد مختلف .
« مستقرّ » اشاره به رحم مادران است كه نطفه براى مدّت نسبتا طولانى در آن استقرار مىيابد و « مستودع » اشاره به صلب پدران است كه نطفه ، قبل از انتقال به رحم ، براى مدّت كوتاهى در آنجاست و تفاوت مفهوم « مستقرّ » و « مستودع » اشاره به همين نكتهء دقيق و ظريف است .
جملهء ( إلى أن تتناهى بهم الغايات ) اشاره به دوران عمر ، از لحظهء تولّد گرفته تا دوران كهولت و پيرى است . بنابراين ، « غايات » به معناى مرگ و پايان زندگىها است . و اين كه بعضى از « مفسّران نهج البلاغه » به معناى بهشت و دوزخ تفسير كردهاند ، تناسب چندانى با جملههاى قبل ندارد .
به هر حال ، در جملههاى بالا اشاره به علم خداوند به هفت موضوع دربارهء
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 643
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٤٣