به همين دليل ، خواب مرگبارى مردم جهان را فراگرفته بود ، همان گونه كه در دومين ويژگى مىفرمايد : « و امّتها در خواب عميقى فرو رفته بودند ! » ( و طول هجعة « 1 » من الأمم ) .
اين فاصلهها ممكن است به خاطر اين باشد كه خداوند بندگان را بيازمايد و يا بدين جهت كه قدر نعمت وجود پيامبران را بدانند . ولى در هر حال ، اثر مستقيم « فترت رسالت » فعّال شدن احزاب شياطين جنّ و انس است ، زيرا هنگامى كه ميدان را خالى ديدند و مانعى در برابر خود نيافتند ، به هجمات سنگين خود بر امّتها و ملّتها مىافزايند .
در سومين ويژگى مىفرمايد : « زمانى بود كه فتنهها مردم را هدف گرفته بود » ( و اعتزام « 2 » من الفتن ) .
امام عليه السّلام در اينجا فتنهها را به انسان شرور يا حيوان خطرناكى تشبيه كرده كه از روى قصد و عزم به انسانهاى بىدفاع حمله مىكند ، كه در زمان « فترت رسل » واقعا چنين است .
در چهارمين ويژگى مىفرمايد : « در زمانى كه اعمال خلاف در ميان مردم منتشر بود . » ( و انتشار من الأمور ) اين احتمال در تفسير جمله بالا نيز وجود دارد كه منظور از « انتشار امور » از هم گسستن كارها و برنامههاى جامعهء بشرى باشد و به تعبير ديگر : ظهور هرج و مرج و بىنظمى و تشتّت و پراكندگى در جوامع انسانى است كه از آثار مستقيم فتنهها و آشوبها محسوب مىشود .
هامش
( 1 ) « هجعه » از مادّهء « هجوع » به معناى خواب شبانه است و از آنجا كه خواب شب عميقتر است ، وضع اقوام جاهلى در برابر هدايت انبيا به آن تشبيه شده است .
( 2 ) « إعتزام » از مادّهء « عزم » به معناى تصميم گرفتن است و در اينجا كه در واقع فاعل آن فتنه است ، به معناى هدفگيرى فتنهها و توجّه شديد آنهاست .