شرح و تفسير
ترسيمى از جهان در آستانهء ظهور پيامبر صلّى اللّه عليه و آله
هدف نهايى امام عليه السّلام از بيان اين خطبه ، بيدار كردن مردم از خواب غفلت و غرور است . دست آنها را گرفته ، به زمان « جاهليّت » مىبرد و تاريخ گذشته را در نظر آنها مجسّم مىكند كه چگونه بودند و چگونه با قيام پيامبر صلّى اللّه عليه و آله همه چيز دگرگون شد .
سپس به آنها هشدار مىدهد كه همان شرايط عصر « جاهليّت » در حال بازگشت است و تأكيد مىكند كه من نيز همچون پيامبر صلّى اللّه عليه و آله براى از ميان بردن افكار و رفتار جاهلى ، قيام كردهام ، تا پيش از آن كه فرصتها از دست برود ، بيدار شويد و به صراط مستقيم پروردگار و طريقهء نورانى پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله بازگرديد .
در ترسيم اوضاع عصر « جاهليّت » تعبيراتى كوتاه و بسيار پرمعنا و روشنگر در پانزده جمله ( و از يك نظر هجده جمله ) بيان فرموده ، به گونهاى كه هيچ كس نمىتواند ويژگىهاى آن دوران را چنين ترسيم كند . در نخستين وصف مىفرمايد :
« خداوند پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله را هنگامى فرستاد كه مدّتها از بعثت پيامبران پيشين گذشته بود . » أرسله على حين فترة « 1 » من الرّسل .
اين مدّت طبق بعضى از نقلها ، « پانصد سال » و طبق بعضى « ششصد سال » ، به طول انجاميد كه پيامبرى از سوى خدا براى مردم جهان مبعوث نشد ، « 2 » ( هر چند اوصياى آنها در ميان مردم بودند ) .
هامش
( 1 ) « فترة » در اصل به معناى سكون و آرامش و گاه به معناى ضعف و سستى آمده است و به فاصله ميان دو حركت ، دو حادثه و يا دو انقلاب نيز گفته مىشود ، به همين مناسبت به فاصلهء ميان ظهور انبياى بزرگ - كه در واقع دو حركت مهمّ الهى بود - « فترت » گفته مىشود .
( 2 ) بعضى فاصلهء ميان ولادت حضرت مسيح عليه السّلام و هجرت پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله را 621 سال و 195 روز ذكر كردهاند . ( تفسير ابوالفتوح رازى ، جلد 4 ، صفحه 154 ، پاورقىهاى مرحوم علّامهء شعرانى ) در بعضى از نقلها نيز آمده كه تولّد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در سال 570 ميلادى اتّفاق افتاد و مطابق آن ، بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در سال 610 ميلادى بود . ( فروغ ابديّت ، جلد 1 ، صفحهء 121 ) .