به هر حال ، ما چه بخواهيم و چه نخواهيم اين مسير زندگى و مرگ را بايد طبق ارادهء پروردگار و قوانين تعيين شدهء الهى بپيماييم ، اين واقعيتى است كه غفلت از آن انسان را از خدا و خويشتن بيگانه مىسازد و توجّه به آن ، بيدارى و آگاهى و آمادگى مىبخشد .
در سه جملهء بعد ، به سراغ رستاخيز انسانها مىرود كه آن نيز از اختيار آدمى بيرون است ، مىفرمايد : « آنها تك و تنها برانگيخته مىشوند ، و در برابر اعمالشان جزا داده خواهند شد ، و حساب هر يك از ديگرى جداست ! » و مبعوثون أفرادا ، و مدينون جزاء ، و مميّزون حسابا .
بىشك ، هر كسى به تنهايى سر از لحد بيرون مىآورد و اين منافات با آن ندارد كه بعدا به تناسب اعتقادها و اعمالشان به گروههايى تقسيم شوند ، همان گونه كه در بحث گذشته از آنها تعبير به « رعيل » به معناى « گروه » شده بود و قرآن از آن تعبير به
« أَفْواجاً »
« 1 » مىكند .
تعبير به « مميّزون حسابا » ممكن است اشاره به همان چيزى باشد كه در آيهء
« وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى »
« 2 » آمده است . آرى ، هيچ كس به گناه ديگرى كيفر داده نمىشود و حساب هيچ كس را به نام ديگرى نمىنويسند ، هر چند ممكن است رضايت به اعمال ديگران ، يا كوتاهى در امر به معروف و نهى از منكر ، سبب اشتراك حسابها شود .
در پنج جملهء اخير اين فراز ، همان گونه كه در بالا ذكر شده ، به فرصتهاى الهى و اتمام حجّتها كه داراى ابعاد مختلفى است ، اشاره كرده ، مىفرمايد : « به آنها مهلت كافى براى جستجوى طرق خروج از مشكلات و مسئوليّتها داده شده است » . ( قد أمهلوا في طلب المخرج ) .
هامش
( 1 ) سورهء نبأ ، آيهء 18 .
( 2 ) سورهء فاطر آيهء 18 .