شرح و تفسير
هم دور است و نزديك ، هم بالا و پايين !
در نخستين بخش اين خطبهء شريفهء « غرّاء » امام عليه السّلام حمد و ثناى الهى را به جا مىآورد و درود بر پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله مىفرستد و هر يك را با اوصافى قرين مىسازد كه عمق خاصّى به حمد و درود مىبخشد و لطايفى در اوصاف و صفات خدا و نعت پيغمبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله بيان مىفرمايد .
نخست خداوند را به خاطر چهار وصف از اوصافش مورد ستايش قرار مىدهد و مىگويد : « ستايش مخصوص خداوندى است ، كه با قدرتش برترى يافته و با نعمتش به بندگان نزديك شده ، خداوندى كه بخشندهء هر غنيمت و فضلى است و بر طرف كنندهء هر بلا و مصيبتى . » الحمد للّه الّذي علا بحوله « 1 » ، و دنا بطوله « 2 » ، مانح « 3 » كلّ غنيمة و فضل ، و كاشف كلّ عظيمة و أزل « 4 » .
مىدانيم اوصاف خدا ، بر خلاف اوصاف محدود بندگان است ، او هم قريب است و هم بعيد ، هم ظاهر است و هم پنهان و هم داراى صفات ديگرى كه به خاطر تضادّش در بندگان جمع نمىشود ، ولى در ذات بىنهايت او جمع است .
هامش
( 1 ) « حول » در اصل به معناى تغيير چيزى و جدا شدن آن از ديگرى است و « حائل » را بدين جهت حائل گويند كه ميان دو چيز جدايى مىاندازد . اين واژه هنگامى كه در مورد خداوند به كار مىرود ، مفهومش اين است كه او توانايى دارد هر گونه خطر و مانع را از بندگانش مرتفع سازد و ميان حوادث دردناك و آنها ، مانع برقرار سازد . همين معنا در جملهء : « لا حول و لا قوّة إلّا باللّه » آمده است كه اشاره به اين حقيقت است : « براى رسيدن به هر مقصودى ، نيروى محرّك و قدرت بر انجام كار ، از ناحيهء او است و بر طرف كنندهء موانع نيز او مىباشد . »
( 2 ) « طول » ( بر وزن قول ) به معناى نعمت است و از مادّهء « طول » ( بر وزن نور ) گرفته شده كه امتداد چيزى را بيان مىكند و از آنجا كه نعمتها ، امتداد وجودى بخشندهء نعمت است ، اين واژه بر آن اطلاق شده است .
( 3 ) « مانح » از مادّهء « منح » ( بر وزن منع ) در اصل به معناى بخشيدن شير و پشم و نوزادهاى حيوان ، به كسى است ، سپس به هر گونه بخششى اطلاق شده است به طورى كه ارباب لغت مىگويند « منح » به معناى عطا است .
( 4 ) « ازل » ( بر وزن بذل ) در اصل به معناى تنگى است و سپس به هر گونه بلا و مصيبت و مشكلى اطلاق شده است . به دروغ نيز « ازل » گفته مىشود . در خطبهء بالا ، به معناى مصيبت و مشكلات است .