شرح و تفسير
بيست گفتار گرانبها
امام عليه السّلام در آغاز اين خطبه مىفرمايد : « خدا رحمت كند كسى را كه چون سخن حكيمانهاى را بشنوند ، خوب فراگيرد و هنگامى كه به سوى هدايت ارشاد گردد ، پذيرا شود ، دست به دامن هادى و رهبرى زند و ( در پرتو هدايتش ) نجات يابد ، از مراقبت پروردگارش ، غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد . » رحم اللّه امرأ سمع حكما « 1 » فوعى « 2 » ، و دعى إلى رشاد فدنا ، و أخذ بحجزة « 3 » هاد فنجا . راقب ربّه ، و خاف ذنبه .
امام عليه السّلام در بيان اين پنج وصف ، در واقع مقدّمات كار راهيان قرب الى اللّه و سالكان مسير تقوا و خودسازى را بيان فرمود ، چه اينكه در آغاز راه ، نخست گوش شنوا لازم است كه حقايق را بشنود و در خود جاى دهد و سپس گام برداشتن به سوى دعوت كنندهء الهى براى فهم بيشتر ، و به دنبال آن ، دست زدن به دامن يك هدايتگر و انتخاب رهبر و راهنما و در پى آن ، خدا را در همه جا حاضر و ناظر خويش دانستن و از گناه و خطا ترسيدن است . كسى كه اين پنج فضيلت را به دست آورد مقدّمات سفر را كامل كرده و آمادهء حركت است .
درست است كه خداوند انسان را با فطرت الهى آفريده و چراغ روشنى به نام « عقل » در اختيار او گذارده ، ولى بدون شك پيمودن اين راه ، تنها به كمك عقل و فطرت امكانپذير نيست ، هم دعوت كنندهء الهى لازم است و هم داشتن دليل و راهنما و استاد و مربّى .
هامش
( 1 ) « حكم » در اينجا به معناى سخن حكمتآميز است .
( 2 ) « وعى » از مادّهء « وعى » ( بر وزن سعى ) به معناى حفظ كردن چيزى است و « اذن واعية » كنايه از آن است كه انسان مطالبى را كه مىشنود ، به خوبى پذيرا شود .
( 3 ) « حجزه » از مادّهء « حجز » ( بر وزن عجز ) به معناى نگهدارى و مانع شدن است و از آنجا كه شال و كمربند ، لباس را محكم نگه مىدارد « حجزه » بر آن اطلاق مىشود .