1 - تعبيرى كه امام در بارهء چگونگى هجوم مردم به هنگام بيعت يا هنگام اصرار بر مسأله شروع جنگ صفّين فرموده است ، تعبير تكان دهندهاى است كه نشانهاى از دگرگونى فوق العادهء حال مردم در آن هنگام مىباشد .
توجه داشته باشيد كه « تداكّوا » از مادهء « دكّ » به معنى كوبيدن و خرد كردن و مسطّح ساختن است و در خطبهء بالا اشاره به وضع شترانى است كه فوق العاده تشنهاند و وارد آبگاه مىشوند و هر كدام ديگرى را مىكوبد و كنار مىزند تا زودتر به آب برسد ( « هيم » جمع « اهيم » به معنى حيوان يا انسانى است كه از شدّت تشنگى يا عارضهء ديگر متحيّر شده و پيوسته اين طرف و آن طرف مىرود ) .
حال اگر چنين شتران تشنهاى به حال خود رها شوند و هر گونه نظارت ساربان و قيد و بند را از دست بدهند چه منظرهاى پيدا مىكنند . آرى اين چنين بود حال مردم در آن لحظات حسّاس ، و به قدرى فشار زياد بود كه نه تنها براى افراد خودشان ايجاد خطر مىكرد بلكه ممكن بود براى امام نيز توليد خطر كند .
آرى اين گونه است حال مردم هنگامى كه به چيزى عشق و علاقه مىورزند و نسبت به آن احساسات نشان مىدهند ولى افسوس كه گاهى همانها ، هنگامى كه به پارهاى از مشكلات برخورد مىكنند چنان تغيير حالت مىدهند كه گويى هرگز در آن صف حاضر نبودند .
2 - تعبير « هيجان و بىتابى شتران تشنهء بدون افسار » ممكن است اشارهء ضمنى به عدم عمق احساسات و ضعف معرفت و شناخت آنها نيز باشد ! 3 - اين تعبيرات ، در واقع نوعى سرزنش را با عبارات كنايى در بر دارد و به آنها گوشزد مىكند كه گاهى آن چنان داغ مىشويد كه هيچ كس نمىتواند شما را كنترل كند و گاهى آن چنان سرد و افسرده و بىرمق ، كه كسى نمىتواند شما را به حركت در آورد .
سپس در ادامهء خطبه مىفرمايد : « من در بارهء اين موضوع ( جنگ با شاميان يا دشمنان ديگر در آغاز خلافت ) مطالعه و بررسى كافى كردهام و آن را كاملا زير و رو
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 613
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦١٣