و هنگامى كه موسى عليه السّلام از ترس مأموران خونخوار فرعون از مصر بيرون آمد و به سوى مدين حركت كرد گفت : اميدوارم پروردگارم مرا به راه راست هدايت كند »
« وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ »
. « 1 » و هنگامى كه بر دروازهء مدين به يارى دختران شعيب برخاست و گوسفندان آنها را آب داد ، در سايهاى قرار گرفت و عرض كرد : « پروردگارا ! هر خير و نيكى بر من فرستى به آن نيازمندم »
« رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ »
« 2 » .
پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز به هنگام ترك مكه در سفر تاريخى هجرت به مدينه ، سفرى كه بسيار مخاطره آميز و هولناك بود ، در حالى كه از مفارقت مكه و خانه خدا سخت ناراحت بود ، و در دل آرزو مىكرد كه به آن باز گردد بشارت بازگشت به آن سرزمين را از وحى آسمانى دريافت داشت و آيهء زير بر او نازل شد :
« إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ »
، همان كسى كه قرآن را بر تو فرض كرده ، تو را به جايگاه و زادگاهت باز مىگرداند . « 3 » اين تعبير نشان مىدهد كه او در اين حال دست به دعا برداشته بود ، و يا حالت دعا داشت كه اجابت آن از سوى حق رسيد .
در روايات اسلامى نيز دستور به دعاهايى به هنگام سفر داده شده است . « 4 » اين سخن را با جملهاى از دعاى على عليه السّلام به هنگام حركت از كوفه به شام پايان مىدهيم : در بعضى از روايات آمده است هنگامى كه پاى مباركش را در ركاب نهاد « بسم اللّه » گفت ، و هنگامى كه بر پشت مركب سوار شد فرمود :
« سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ »
، پاك و منزّه است خداوندى كه اين مركب را مسخّر ما فرمود و گرنه ما توانايى تسخير آن را نداشتيم و ما به سوى پروردگارمان باز مىگرديم « 5 » ، سپس دعايى را كه در خطبهء مورد بحث آمده تلاوت فرمود .
هامش
( 1 ) سورهء قصص ، آيهء 22 .
( 2 ) سورهء قصص ، آيهء 24 .
( 3 ) سورهء قصص ، آيهء 85 .
( 4 ) به كتاب وسائل جلد 8 ، صفحهء 275 و 281 مراجعه فرماييد .
( 5 ) سورهء زخرف ، آيات 12 - 13 - 14 .