حضرت سپس به اين نكته اشاره مىفرمايد كه : « من در كار خود انديشه كردم ، ديدم لزوم اطاعت ( فرمان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) بر بيعتم ( با خلفا ) پيشى گرفته است و در اين حال ( براى حفظ موجوديت اسلام ) پيمان بيعت ديگران بر گردن من است ، « فنظرت في أمري ، فإذا طاعتي قد سبقت بيعتي و إذا الميثاق في عنقي لغيري » .
گر چه در تفسير جملهء بالا - كه از جملههاى پيچيدهء نهج البلاغه است - نظرات مختلفى از سوى شارحان نهج البلاغه ابراز شده ، ولى آنچه در بالا گفتيم ، از همه مناسبتر به نظر مىرسد . گويا اين جمله جواب سؤالى است كه در اذهان مطرح مىشده كه اگر امام خود را از همه لايقتر براى خلافت مىداند و حتّى با صراحت مىگويد : « از سوى پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى اين مقام منصوب شدهام . » چرا در زمان خلفاى سه گانه تسليم آنان شد و با آنان بيعت كرد ؟ ! امام در جواب مىگويد كه پيغمبر اكرم به من دستور داده بود كه اگر با من مخالفت كنند به خاطر حفظ اسلام با آنها درگير نشوم ، بلكه براى مصالح مهمترى كه حفظ آنها بر من واجب است ، تن به بيعت بدهم . بنا بر اين پيش از بيعتم اطاعت فرمان پيامبر را مدّ نظر داشتم و بعد از بيعت ، اين ميثاق و پيمان بر گردن من بود و ناچار بودم به آن وفادار باشم .
اينها همه نشان مىدهد كه خطبهء بالا مركّب از جملههاى مختلفى است كه از خطبهء بسيار مشروحترى گرفته شده است و هر بخش آن ناظر به مطلب خاصّى است .
بعضى از شارحان جملهء نخست را همان گونه كه در بالا گفتهايم ، تفسير كردهاند و گفتهاند كه وجوب اطاعت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر من ، پيش از بيعت با خلفا بود .
او دستور داده بود كه ( در چنان شرايطى ) من تسليم شوم ، ولى در تفسير جملهء دوم گفتهاند كه منظور از ميثاقى كه در گردن امام براى غيرش بود ، همان پيمان پيامبر است كه به امام دستور داده بود كه با آن گروه مبارزه و منازعه نكند و مخالفت با اين
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 399
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٩٩