شرح و تفسير در برابر طوفانها پا بر جا ايستادم !
گر چه بعضى از شارحان نهج البلاغه جملههاى آغاز اين خطبه را ناظر به حوادث عصر عثمان دانستهاند كه امام بارها او را از كارهاى نادرستش نهى كرد ، در حالى كه ديگران سكوت اختيار كرده بودند ، ولى لحن كلام مولا نشان مىدهد كه ناظر به حوادث عصر پيامبر مخصوصا آغاز اسلام است . مىفرمايد :
« آن زمان كه ديگران به سستى گراييده بودند ، من ( براى دفاع از اسلام ) قيام كردم و آن گاه كه همگى خود را پنهان كرده بودند ، من آشكارا به ميدان آمدم و آن روز كه ديگران لب فرو بسته بودند ، من سخن گفتم ، « فقمت بالأمر حين فشلوا و تطلّعت « 1 » حين تقبّعوا « 2 » و نطقت حين تعتعوا « 3 » » .
« و هنگامى كه همگان از ترس سكون اختيار كرده بودند ، من با نور الهى ، به راه افتادم ، ( ليكن فرياد نمىزدم و جنجال به راه نمىانداختم ) صدايم ، از همه ، آهسته تر بود ، ولى از همه ، پيشگامتر بودم » .
« و مضيت بنور اللّه حين وقفوا . و كنت أخفضهم صوتا و أعلاهم فوتا « 4 » » .
سپس مىافزايد : « من در آن زمان بر مركب پيروزى سوار شدم ، زمامش را به
هامش
( 1 ) « تطلّعت » از مادّهء « طلع » به معناى « گردن كشيدن براى جستجوى چيزى » است ، و در اصل از مادّهء « طلوع » گرفته شده كه به معناى « ظهور و بروز » است .
( 2 ) « تقبّعوا » از مادّهء « قبع » به معناى « داخل كردن سر در چيزى مانند لباس و پيراهن » آمده و در اصل از « قبوع » گرفته شده است و در اينجا به معناى « سر در لاك خود فرو بردن و خويشتن را از صحنه حوادث دور داشتن » است .
( 3 ) « تعتعوا » از مادّهء « عتع » گرفته شده كه به معناى « لكنت زبان » است و به « حركات شديد » نيز اطلاق مىشود ، چرا كه افرادى كه داراى لكنت زبان هستند با فشار و حركات شديد سعى مىكنند منظور خود را ادا كنند .
( 4 ) « فوت » در اصل به معناى « از دست رفتن چيزى » است ، اين واژه به تفاوت ميان دو چيز و دورى آنها از هم به گونهاى كه يكى آن ديگرى را درك نكند ، گفته مىشود و از همين رو اين واژه در مورد كسى كه بر ديگرى سبقت بگيرد و او را پشت سر بگذارد ، به كار مىرود ، و در جملهء بالا منظور همين معنا است .