جمعبندى نهايى
الف ) ده نشانه براى شناخت منافق
از مجموع آيات فوق ، نشانههاى متعدّدى براى منافقان ، استفاده مىشود كه در يك جمع بندى مىتوان ، آن را در ده نشانه ، خلاصه كرد :
1 دروغگويى صريح و آشكار : « وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ »
2 استفاده از سوگندهاى دروغين براى گمراه ساختن مردم : « اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً »
3 عدم درك واقعيّات ، بر اثر رها كردن آيين حق ، بعد از شناخت آن : « لَا يَفْقَهُونَ »
4 داشتن ظاهرى آراسته و زبانى چرب ، على رغم تهى بودن درون و باطن : « وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ »
5 بيهودگى در جامعه و عدم انعطاف در مقابل حق ، همچون يك قطعه چوب خشك : « كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُّسَنَّدَةٌ »
6 بدگمانى و ترس و وحشت از هر حادثه و هر چيز به خاطر خائن بودن : « يَحْسَبُونَكُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ »
7 حق را به باد سخريّه و استهزا گرفتن : « لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ »