دلالت بر آنچه از معنا كه به وهم خويش تصوّر كرده ، آورده است . در نتيجه ، حفظ و تصورش ، آنچه كه مقصود رسول خدا بوده نيست ؛ زيرا در آن ، توهّم و غلط و اشتباه كرده است . « 1 »
2 . اختلاف راويان در حفظ و ضبط احاديث
همان گونه كه راويان از نظر سطح فكر و فهم در يك حد و اندازه نبودند ، از نظر قدرت حفظ و ضبط احاديث نيز در يك سطح قرار نداشتند ؛ زيرا در بين اصحاب ، همه نوع افراد بودند ، از كودك و جوان گرفته تا بزرگ سال و سالخورده . شك نيست تصوّر اين كه همه اين افراد از جهت ميزان حفظ احاديث در يك حدّ و اندازه باشند ، به همان اندازه خطا و اشتباه است كه توهّم شود همه آنان در سطحى نازل يا عالى قرار داشته اند . گروهى از احاديث كه در بحث نقل به معنا بدانها استناد مىشود ، گواه صادقى بر درستى اين ادّعاست و همان گونه كه پيش از اين از صدرالمتألهين نقل كرديم ، وى بر اين باور است كه اگرچه نقل به معنا جايز بوده است ؛ اما زيانها و ضررهايى بر پيكر حديث وارد ساخته است كه از جمله آن مىتوان بروز اختلاف در الفاظ و عبارات حديث را كه در نتيجه باعث بروز اختلاف در معناى حديث شده است ، نام برد . « 2 »
3 . جعل حديث
بىترديد ، يكى از مهمترين علل تعارض اخبار ، مسئله جعل حديث است ؛ واقعيت نامباركى كه از زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله ، بويژه در دوران مدينه آغاز گرديد و در زمان حكومت سياه و ننگين خلفاى ستمگر اموى ، بخصوص در دوره حكومت ظالمانه معاويه به اوج خود رسيد . اين پديده شوم ، بيشترين تأثير را در بروز تعارضات و تضادها در حديث داشته و مىتوان آن را علّت العلل تعارض اخبار دانست . ملّا صدرا در شرح مقدمه مرحوم كلينى بر الكافى ، از جمله چنين آورده است :
از اهداف نفسانى و خواستهاى دنيايى مر گروهى را كه دوستى مقام و
هامش
( 1 ) . همان ، ص 346 .
( 2 ) . همان ، ج 2 ، ص 252 - 253 .